कंपनीचा कारभार चालवण्यासाठी आता यंत्राची मदत!

आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स'च्या अफाट प्रगतीने आतापर्यंत केवळ सामान्य माणसांच्या किंवा खालच्या स्तरावरील कर्मचाऱ्यांच्या कामात बदल घडवून आणला होता. परंतु आता या तंत्रज्ञानाने थेट जगातील सर्वात मोठ्या आणि बलाढ्य कंपन्यांच्या 'बोर्डरूम'मध्ये आणि मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांच्या (सीईओ) केबिनमध्ये प्रवेश केला आहे. फेसबुक, इन्स्टाग्राम आणि व्हॉट्सॲप यांसारख्या जगप्रसिद्ध समाजमाध्यमांची मूळ कंपनी असलेल्या 'मेटा'चे मुख्य कार्यकारी अधिकारी मार्क झुकरबर्ग यांनी एक अत्यंत ऐतिहासिक आणि तंत्रज्ञान क्षेत्राची दिशा बदलणारा निर्णय घेतला आहे. 'वॉल स्ट्रीट जर्नल' या अत्यंत प्रतिष्ठित अमेरिकन वृत्तपत्राने नुकत्याच दिलेल्या एका खळबळजनक अहवालानुसार, मार्क झुकरबर्ग हे आता कंपनीचा मोठा आणि गुंतागुंतीचा कारभार हाकण्यासाठी एका विशेष 'एआय एजंट'ची (AI Agent) निर्मिती करत आहेत. हा कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित एजंट झुकरबर्ग यांना त्यांच्या 'सीईओ' पदाच्या दैनंदिन आणि अत्यंत महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडण्यासाठी थेट मदत करणार आहे. हा निर्णय केवळ एका कंपनीपुरता मर्यादित नसून, तो भविष्यातील कॉर्पोरेट जगताची आणि व्यावसायिक नेतृत्वाची संपूर्ण कार्यपद्धती बदलून टाकणारा एक मोठा टप्पा मानला जात आहे.

मार्क झुकरबर्ग हे स्वतः तंत्रज्ञान क्षेत्रातील एक अत्यंत अभ्यासू आणि दूरदृष्टी असलेले नेते मानले जातात. त्यांनी गेल्या वर्षी जुलै महिन्यातच 'पर्सनल सुपरइंटेलिजन्स' (वैयक्तिक महाबुद्धिमत्ता) या संकल्पनेबद्दल आपले विचार जगासमोर अत्यंत स्पष्टपणे मांडले होते. प्रत्येक व्यक्तीकडे असा एक अत्यंत हुशार आणि प्रगत डिजिटल मदतनीस असावा, जो त्या व्यक्तीची विचार करण्याची पद्धत, तिची कामाची शैली आणि तिच्या सर्व गरजा अचूकपणे समजून घेईल, असे त्यांचे एक मोठे स्वप्न होते. आता हेच स्वप्न ते स्वतःच्या बाबतीत प्रत्यक्षात उतरवताना दिसत आहेत. या नवीन 'सीईओ एजंट'चे मुख्य काम काय असेल आणि तो कसा चालणार आहे, हे समजून घेणे अत्यंत रंजक आणि तितकेच महत्त्वाचे आहे.

सामान्यतः कोणत्याही मोठ्या बहुराष्ट्रीय कंपनीमध्ये, जेव्हा मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्याला एखाद्या प्रकल्पाची, नवीन उत्पादनाची किंवा आर्थिक गणिताची अत्यंत तातडीची माहिती हवी असते, तेव्हा ती माहिती मिळवण्यासाठी त्यांना एक मोठी आणि खूप वेळखाऊ साखळी पार करावी लागते. सीईओ प्रथम आपल्या वरिष्ठ उपाध्यक्षांना विचारतो, उपाध्यक्ष त्यांच्या खालच्या संचालकांना विचारतात आणि मग ती विनंती प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या कनिष्ठ व्यवस्थापकांपर्यंत किंवा कर्मचाऱ्यांपर्यंत पोहोचते. माहिती तयार होऊन ती पुन्हा याच साखळीतून वरती सीईओपर्यंत येण्यासाठी अनेक दिवस किंवा कधीकधी आठवडेही लागू शकतात. परंतु, झुकरबर्ग यांचा हा नवीन एआय एजंट ही माणसांची मोठी साखळी आणि मध्यस्थांचे हे सर्व स्तर पूर्णपणे मोडीत काढणार आहे. हा हुशार एजंट कंपनीच्या सर्व अंतर्गत सिस्टीम्स आणि डेटाबेसशी थेट जोडलेला असेल. त्यामुळे झुकरबर्ग यांनी कोणताही प्रश्न विचारल्यास, हा एजंट काही सेकंदांतच संपूर्ण कंपनीचा प्रचंड मोठा डेटा तपासून अत्यंत अचूक आणि सविस्तर माहिती थेट त्यांच्या स्क्रीनवर हजर करेल. यामुळे वेळ आणि श्रम या दोन्ही गोष्टींची प्रचंड मोठी बचत होणार असून, निर्णयाचा वेग अनेक पटींनी वाढणार आहे. 'वॉल स्ट्रीट जर्नल'च्या अहवालानुसार सध्या हा अत्यंत प्रगत एआय एजंट विकासाच्या टप्प्यात असून, तो लवकरच पूर्ण क्षमतेने काम करू लागेल अशी शक्यता वर्तवली जात आहे.

केवळ मार्क झुकरबर्ग यांच्या वैयक्तिक वापरापुरतेच हे तंत्रज्ञान मर्यादित राहिलेले नाही, तर संपूर्ण 'मेटा' कंपनीच्या कार्यसंस्कृतीमध्ये आणि दैनंदिन कामकाजात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा अत्यंत खोलवर आणि व्यापक शिरकाव होत आहे. या अहवालातून आणखी एक अत्यंत रंजक माहिती समोर आली आहे. मेटा कंपनीच्या अंतर्गत कामकाजात सध्या 'सेकंड ब्रेन' (दुसरा मेंदू) नावाचे आणखी एक अत्यंत प्रगत एआय टूल प्रचंड वेगाने लोकप्रिय होत आहे. कोणत्याही मोठ्या कॉर्पोरेट कंपनीमध्ये हजारो कागदपत्रे, प्रकल्पांचे अत्यंत मोठे अहवाल, सादरीकरणे आणि जुन्या मीटिंग्जच्या हजारो पानांच्या नोंदी असतात. या अथांग माहितीच्या महासागरातून नेमकी आणि हवी तीच माहिती शोधून काढणे हे एखाद्या जिकिरीच्या आणि कंटाळवाण्या कामासारखे असते. पण हे 'सेकंड ब्रेन' टूल या सर्व कागदपत्रांचे अत्यंत अचूकपणे आणि वेगाने वर्गीकरण करते. त्यामुळे कोणत्याही कर्मचाऱ्याला एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पाविषयी किंवा जुन्या निर्णयाविषयी माहिती हवी असल्यास, तो या 'दुसऱ्या मेंदू'ला साधा प्रश्न विचारून काही क्षणांत ती माहिती मिळवू शकतो. या साधनामुळे मेटाच्या कर्मचाऱ्यांची वैयक्तिक उत्पादकता आणि कामाचा वेग कित्येक पटींनी वाढला आहे.

या व्यतिरिक्त, मेटाचे कर्मचारी आता 'माय क्लॉ' (My Claw) नावाच्या एका अत्यंत खासगी आणि वैयक्तिक एआय एजंटचा वापरही मोठ्या प्रमाणावर करू लागले आहेत. या एजंटची कार्यपद्धती तर सामान्य मानवी कल्पनेच्याही पलीकडची आहे. हा 'माय क्लॉ' एजंट कर्मचाऱ्यांचे जुने चॅट लॉग्स, त्यांचे हजारो ईमेल आणि त्यांच्या संगणकावरील सर्व 'वर्क फाईल्स' अत्यंत सुरक्षितपणे वाचू शकतो आणि समजून घेऊ शकतो. सर्वात आश्चर्याची आणि क्रांतीकारी गोष्ट म्हणजे, हा एजंट प्रत्यक्ष कर्मचाऱ्याच्या वतीने इतर सहकाऱ्यांशी किंवा त्या सहकाऱ्यांच्या एआय एजंटशी थेट संवाद साधू शकतो. याचाच अर्थ असा की, भविष्यातील कार्यालयांमध्ये दोन माणसांऐवजी दोन माणसांचे डिजिटल एजंट्स एकमेकांशी चर्चा करून कामाचे नियोजन करताना दिसतील. मीटिंगच्या वेळा ठरवणे, माहितीची देवाणघेवाण करणे आणि कामाचा पाठपुरावा घेणे ही सर्व कंटाळवाणी आणि वेळखाऊ कामे आता हे एजंट्स स्वतःहून आणि कोणत्याही मानवी हस्तक्षेपाविना पार पाडत आहेत.

मेटा कंपनीने कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या या जागतिक शर्यतीत सर्वांना मागे टाकण्यासाठी अत्यंत आक्रमक आणि मोठी धोरणे अवलंबली आहेत. याचेच एक मोठे आणि ताजे उदाहरण म्हणजे त्यांनी गेल्या वर्षी डिसेंबर महिन्यात 'मॅनस' (Manus) नावाच्या एका अत्यंत प्रगत आणि उदयोन्मुख चिनी कृत्रिम बुद्धिमत्ता स्टार्टअप कंपनीचे केलेले मोठे अधिग्रहण. सध्या बाजारात 'ओपन एआय' या कंपनीच्या चॅटजीपीटी आणि 'डीप-रिसर्च' या उत्पादनांचे मोठे वर्चस्व आहे. पण मेटाने विकत घेतलेल्या 'मॅनस' कंपनीचा असा ठाम दावा आहे की त्यांचा एआय एजंट हा ओपन एआयच्या अत्यंत प्रगत मानल्या जाणाऱ्या 'डीप-रिसर्च' एजंटपेक्षा कित्येक पटींनी अधिक हुशार, वेगवान आणि अचूकपणे काम करतो. तंत्रज्ञानाच्या या मोठ्या शर्यतीत मेटाने आता स्वतःचे संपूर्ण लक्ष आणि अफाट संपत्ती या एआय एजंट्सच्या विकासावर केंद्रित केली आहे.

या सर्व घडामोडींचा अतिशय शांत डोक्याने आणि सखोल विचार केल्यास आपल्या लक्षात येते की, आपण आता कॉर्पोरेट जगाच्या एका अत्यंत नव्या आणि अनोख्या युगात प्रवेश करत आहोत. आजवर आपण नेहमी अशी भीती व्यक्त करत आलो आहोत की एआयमुळे कारखान्यातील मजुरांच्या, डेटा एंट्री ऑपरेटरच्या किंवा कॉल सेंटरमध्ये काम करणाऱ्या सामान्य कर्मचाऱ्यांच्या नोकऱ्या जातील. पण मार्क झुकरबर्ग यांच्या या नवीन पावलामुळे एक वेगळाच आणि अत्यंत मोठा प्रश्न निर्माण झाला आहे. जर जगातील सर्वात मोठ्या कंपन्यांचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी माहिती मिळवण्यासाठी, अहवाल तयार करण्यासाठी आणि अत्यंत महत्त्वाचे व्यावसायिक निर्णय घेण्यासाठी 'मिडल मॅनेजमेंट' म्हणजेच मध्यम स्तरावरील व्यवस्थापकांवर अवलंबून न राहता थेट एआय एजंट्सचा वापर करणार असतील, तर भविष्यात या लाखो व्यवस्थापकांच्या आणि अधिकाऱ्यांच्या नोकऱ्यांचे काय होणार? कॉर्पोरेट शिडीवरील मधल्या पायऱ्या आता या तंत्रज्ञानामुळे पूर्णपणे नाहीशा होण्याच्या मार्गावर आहेत. कंपनीचा सर्वोच्च नेता आणि प्रत्यक्ष काम करणारा कनिष्ठ कर्मचारी यांच्यातील दुवा आता माणूस नसून एक अत्यंत वेगवान आणि अचूक यंत्र असणार आहे. यामुळे कंपन्यांचे स्वरूप अधिक 'फ्लॅट' (सपाट) आणि निर्णयप्रक्रिया अत्यंत जलद होईल, यात शंका नाही, पण त्याचबरोबर मानवी रोजगारासमोर एक अभूतपूर्व आणि न पाहिलेले संकटही उभे राहील.

यासोबतच या तंत्रज्ञानाच्या सुरक्षिततेचा आणि गोपनीयतेचा एक अत्यंत कळीचा आणि गंभीर मुद्दाही समोर येतो. एका मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्याकडे कंपनीची अत्यंत खाजगी, संवेदनशील आणि भविष्यातील गुप्त योजनांची महत्त्वाची माहिती असते. जर हा सर्व डेटा एखाद्या एआय सिस्टीमला दिला गेला, तर तो डेटा हॅक होण्याची किंवा इतर प्रतिस्पर्धी कंपन्यांकडे लीक होण्याची दाट शक्यता असते. तसेच, एआय मॉडेल्स कधीकधी चुकीची किंवा भ्रामक माहिती (ज्याला तांत्रिक भाषेत 'हॅल्युसिनेशन' म्हणतात) अत्यंत आत्मविश्वासाने खरी असल्याचे भासवतात. जर अशा एखाद्या अत्यंत चुकीच्या माहितीच्या आधारावर झुकरबर्ग यांच्यासारख्या मोठ्या नेत्याने अब्जावधी डॉलर्सचा व्यावसायिक निर्णय घेतला आणि तो चुकला, तर त्याची संपूर्ण जबाबदारी कोणावर निश्चित करणार, हा कायदेशीर आणि नैतिक प्रश्नही तंत्रज्ञान क्षेत्रातील अभ्यासकांना मोठ्या प्रमाणावर सतावत आहे.

असे असले तरी, तंत्रज्ञानाचे हे चक्र आता उलटे फिरणे जवळपास अशक्य आहे. केवळ प्रश्नांची उत्तरे देणाऱ्या साध्या चॅटबॉट्सपासून सुरू झालेला हा प्रवास आता स्वायत्त आणि स्वतःचे निर्णय स्वतः घेणाऱ्या प्रगत 'एजंट्स'पर्यंत पोहोचला आहे. मार्क झुकरबर्ग यांचा हा 'सीईओ एजंट' केवळ एक सुरुवात आहे. लवकरच जगभरातील इतर मोठ्या कंपन्यांचे नेतेही त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून स्वतःचे अत्यंत हुशार डिजिटल मदतनीस तयार करतील आणि त्यांचा वापर दैनंदिन कामकाजासाठी करतील. एका अर्थाने, भविष्यातील कॉर्पोरेट युद्धे ही माणसांच्या बुद्धिमत्तेवर नाही, तर त्यांच्याकडे असलेल्या एआय एजंट्सच्या क्षमतेवर आणि वेगावर लढली जातील. तंत्रज्ञानाने आपल्याला आजवर अनेक आश्चर्यकारक गोष्टी दिल्या आहेत, पण स्वतःच्या जागी एका यंत्राला कंपनीचा अवाढव्य कारभार पाहण्यासाठी वैयक्तिक मदतनीस म्हणून नेमण्याची ही घटना मानवी इतिहासातील आणि औद्योगिक क्रांतीमधील एक अत्यंत सुवर्णपान आणि महत्त्वाचा टप्पा ठरणार आहे, यात कोणतीही शंका नाही. भविष्यात हे तंत्रज्ञान मानवासाठी खऱ्या अर्थाने एक मोठे वरदान ठरते की मानवी समाजासमोर एक नवीन आणि अत्यंत कठीण आव्हान उभे करते, हे येणारा काळच ठरवेल. परंतु सध्या तरी झुकरबर्ग यांच्या या ऐतिहासिक निर्णयाने संपूर्ण जगाचे लक्ष आपल्याकडे वेधून घेतले आहे आणि उद्याच्या भविष्याची एक अत्यंत स्पष्ट, वेगवान आणि काहीशी थरारक झलक संपूर्ण जगाला दाखवली आहे.

(संदर्भ: वॉल स्ट्रीट जर्नल आणि इंडियन एक्स्प्रेस)

--- तुषार भ. कुटे