जोगलटेंभीचा नाणेनिधी: गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या महाविजयाचा आणि प्राचीन महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा ढळढळीत पुरावा

प्राचीन भारताच्या आणि विशेषतः महाराष्ट्राच्या इतिहासाची पुनर्रचना करण्यात पुरातत्त्वीय उत्खनने, कोरीव शिलालेख आणि नाणेशास्त्र (मुद्राशास्त्र) यांचे अत्यंत मोलाचे योगदान आहे. जेव्हा इतिहासाची पाने काळाच्या ओघात धूसर होतात, तेव्हा मातीत गाडले गेलेले हे पुरावे भूतकाळातील घटनांवर अत्यंत लख्ख प्रकाश टाकतात. असाच एक अभूतपूर्व आणि भारतीय इतिहासाला कलाटणी देणारा पुरावा विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला महाराष्ट्राच्या भूमीत उजेडात आला. तो पुरावा म्हणजे नाशिक जिल्ह्यातील 'जोगलटेंभी' या छोट्याशा गावात सापडलेला प्राचीन नाण्यांचा प्रचंड मोठा खजिना. हा खजिना केवळ चांदीच्या तुकड्यांचा आणि संपत्तीचा ढीग नव्हता, तर तो प्राचीन महाराष्ट्रातील सर्वात प्रबळ अशा सातवाहन साम्राज्याच्या आणि परकीय क्षत्रप आक्रमकांच्या रक्तरंजित संघर्षाचा एक अत्यंत जिवंत, ठोस आणि ढळढळीत पुरावा होता. 

इसवी सन १९०६ मध्ये नाशिक जिल्ह्यातील जोगलटेंभी या गावी जमिनीचे उत्खनन करत असताना अचानकपणे एका मातीच्या मोठ्या मडक्यात पुरलेला एक प्रचंड मोठा नाणेनिधी सापडला. या खजिन्यात तब्बल तेरा हजार दोनशे पन्नास (१३,२५०) चांदीची नाणी होती. प्राचीन भारताच्या इतिहासात एकाच ठिकाणी आणि एकाच वेळी इतक्या मोठ्या प्रमाणावर चांदीची नाणी सापडण्याची ही एक अत्यंत दुर्मिळ आणि आश्चर्यकारक घटना होती. या घटनेने तत्कालीन ब्रिटिश आणि भारतीय इतिहासकारांचे लक्ष वेधून घेतले. या नाण्यांच्या सखोल अभ्यासाचे शिवधनुष्य 'रेव्हरंड एच. आर. स्कॉट' या तत्कालीन प्रसिद्ध मुद्राशास्त्रज्ञाने आणि अभ्यासकाने उचलले. स्कॉट यांनी जेव्हा या नाण्यांची अत्यंत बारकाईने साफसफाई करून त्यांचे सूक्ष्म निरीक्षण केले, तेव्हा त्यांच्या हाती लागलेला निष्कर्ष हा भारतीय इतिहासातील अनेक अंधाऱ्या कोपऱ्यांवर प्रकाश टाकणारा आणि एका महानायकाच्या शौर्यावर सत्याची मोहोर उमटवणारा ठरला.

रेव्हरंड स्कॉट यांच्या अभ्यासानुसार, या खजिन्यातील सर्वच्या सर्व तेरा हजार दोनशे पन्नास नाणी ही मुळात परकीय शक आक्रमक आणि पश्चिमी क्षत्रप घराण्याचा राजा 'नहपान' याची होती. नहपानाने इसवी सनाच्या पहिल्या शतकात सातवाहनांच्या सत्तेला सुरुंग लावून महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवर, कोकणात आणि नाशिक, पुणे यांसारख्या अत्यंत मोक्याच्या व्यापारी ठिकाणांवर आपले जुलमी वर्चस्व प्रस्थापित केले होते. जोगलटेंभी येथे सापडलेल्या या नाण्यांच्या दर्शनी भागावर राजा नहपानाचा उजवीकडे पाहणारा रुबाबदार चेहरा, ग्रीक लिपीतील काही अक्षरे आणि त्याच्या नावाचा उल्लेख कोरलेला होता. तर नाण्याच्या मागील बाजूस बाण आणि वज्र ही नहपानाची राजचिन्हे आणि ब्राह्मी व खरोष्ठी लिपीतील लेख कोरलेले होते. यावरून नहपानाची तत्कालीन अफाट आर्थिक सत्ता आणि त्याचे दख्खनच्या पठारावरील निर्विवाद वर्चस्व स्पष्टपणे सिद्ध होत होते. 

परंतु, या जोगलटेंभी नाणेनिधीचे खरे आणि सर्वात क्रांतिकारी वैशिष्ट्य हे नव्हते की ती नाणी नहपानाची होती. यातील सर्वात थक्क करणारी आणि इतिहासकारांना अचंबित करणारी बाब म्हणजे, या तेरा हजार दोनशे पन्नास नाण्यांपैकी तब्बल नऊ हजार दोनशे सत्तर (९,२७०) नाणी ही दुसऱ्या एका राजाने स्वतःच्या नावे 'पुनर्मुद्रित' केली होती. आणि हा दुसरा राजा दुसरा तिसरा कोणी नसून सातवाहन साम्राज्याचा महापराक्रमी आणि मातृभूमीचा तारणहार सम्राट 'गौतमीपुत्र सातकर्णी' हा होता. एका राजाने युद्धात आपल्या शत्रूराजाची शेकडो-हजारो नाणी जप्त करणे आणि त्यावर अत्यंत आक्रमकपणे स्वतःची राजचिन्हे ठोकून ती पुन्हा आपल्या चलनात आणणे, हा तत्कालीन राजकीय विश्वातील आणि मुद्राशास्त्रातील एक अत्यंत अभूतपूर्व, दुर्मिळ आणि विलक्षण प्रकार होता. 

गौतमीपुत्र सातकर्णीने नहपानाची ही नाणी पुनर्मुद्रित करताना अत्यंत जाणीवपूर्वक आणि आक्रमक पद्धत अवलंबली होती. त्याने नहपानाच्या चेहऱ्यावर आणि त्याच्या नावावर आपले 'त्रिपर्वत' (तीन कमानी असलेला डोंगर किंवा चैत्य) हे सातवाहन घराण्याचे अधिकृत राजचिन्ह अत्यंत जोरकसपणे ठोकले होते. त्याचप्रमाणे नाण्याच्या दुसऱ्या बाजूला असलेल्या नहपानाच्या वज्र आणि बाण या चिन्हांवर गौतमीपुत्राने आपले 'उज्जैनी चिन्ह' (चार गोल एकमेकांना एका फुलीने जोडलेले असलेले चिन्ह) मुद्रित केले होते. अनेक नाण्यांवर तर हा आघात इतका जोरदार आणि अचूक होता की नहपानाचा मूळ चेहरा पूर्णपणे विद्रूप आणि अस्पष्ट होऊन गेला होता आणि त्यावर फक्त गौतमीपुत्राचीच चिन्हे अत्यंत ठळकपणे दिसत होती. या पुनर्मुद्रणाच्या प्रक्रियेतून गौतमीपुत्र सातकर्णीला केवळ आपला आर्थिक फायदा करून घ्यायचा नव्हता, तर त्याला तत्कालीन समाजाला आणि शत्रूंना एक अत्यंत स्पष्ट, प्रबळ आणि अपमानजनक असा राजकीय संदेश द्यायचा होता.

हा राजकीय संदेश थेट नाशिकच्या पांडवलेण्यांमधील गुहा क्रमांक तीन मधील ऐतिहासिक शिलालेखाशी जोडला गेलेला आहे. राजमाता गौतमी बलश्री हिने कोरलेल्या त्या शिलालेखात गौतमीपुत्र सातकर्णीला 'खखरात वंस निरवसेस कर' म्हणजेच क्षहरात वंशाचा समूळ नाश करणारा असे अत्यंत सार्थ आणि अभिमानाने म्हटले आहे. नहपान हा याच क्षहरात वंशाचा सर्वात प्रबळ राजा होता. नाशिकजवळील गोवर्धन या प्रांतात झालेल्या एका अत्यंत भयंकर आणि निर्णायक युद्धात गौतमीपुत्राने नहपानाचा केवळ लष्करी पराभवच केला नाही, तर त्याचे संपूर्ण राज्य, त्याचा अफाट खजिना आणि त्याची टांकसाळ आपल्या ताब्यात घेतली. जोगलटेंभीचा हा नाणेनिधी म्हणजे या ऐतिहासिक महाविजयाचा प्रत्यक्ष भौतिक आणि कधीही न नाकारता येणारा असा पुरावा आहे. शत्रूचा समूळ नाश केल्यानंतर त्याची आर्थिक सत्ताही कशी संपुष्टात आणली जाते आणि विजेत्या राजाचे निर्विवाद सार्वभौमत्व कसे प्रस्थापित केले जाते, याचे जोगलटेंभीची ही पुनर्मुद्रित नाणी म्हणजे एक ज्वलंत आणि बोलके उदाहरण आहे.

या नाणेनिधीमुळे सातवाहनकालीन अर्थव्यवस्थेवर आणि त्यांच्या नाणे पाडण्याच्या प्रगत तंत्रज्ञानावरही मोठा प्रकाश पडतो. नहपानाची ही चांदीची नाणी तत्कालीन अर्थव्यवस्थेत 'कार्षापण' म्हणून ओळखली जात असत. रोमन साम्राज्यासोबत आणि पाश्चिमात्य देशांसोबत चालणाऱ्या अफाट आंतरराष्ट्रीय सागरी व्यापारामुळे महाराष्ट्रात त्याकाळी चांदीची मोठी आवक होत होती आणि याच चांदीतून ही उच्च दर्जाची नाणी पाडली जात होती. गौतमीपुत्राने जेव्हा नहपानाचा पराभव करून हा खजिना लुटला, तेव्हा त्याने ही उत्तम प्रतीची चांदीची नाणी वितळवून त्यापासून पूर्णपणे नवीन नाणी तयार करण्याचा वेळ आणि मोठा खर्च वाचवला. त्याऐवजी त्याने अत्यंत व्यावहारिक निर्णय घेत थेट त्याच नाण्यांवर आपले शिक्के मारून ती तात्काळ आपल्या अवाढव्य साम्राज्याच्या चलनात आणली. यावरून गौतमीपुत्राची व्यावहारिक बुद्धिमत्ता आणि तत्कालीन सातवाहन टांकसाळींमधील अत्यंत प्रगत असे तंत्रज्ञान दिसून येते. एकाच नाण्यावर दोन वेगवेगळ्या कालखंडातील आणि दोन वेगवेगळ्या कट्टर शत्रू राजघराण्यांच्या राजांचे ठसे असणे, ही जगभरातील नाणेशास्त्राच्या अभ्यासकांसाठी एक अत्यंत दुर्मिळ आणि अभ्यासाची मोठी पर्वणी असते.

निष्कर्ष काढायचा झाल्यास, जोगलटेंभी येथे सापडलेला हा तेरा हजार नाण्यांचा खजिना केवळ ऐतिहासिक धातूचे मूल्य असलेला संग्रह नक्कीच नाही. तो प्राचीन महाराष्ट्राच्या प्रखर अस्मितेचा, राजकीय स्वातंत्र्याचा आणि परकीय शकांच्या जुलमी जोखडातून मातृभूमीला मुक्त करणाऱ्या एका महानायकाच्या अतुलनीय शौर्याचा अत्यंत भक्कम दस्तऐवज आहे. जर जोगलटेंभीचा हा खजिना सापडला नसता, तर कदाचित नाशिकच्या पांडवलेण्यांमधील शिलालेखातील गौतमीपुत्राच्या विजयाचे वर्णन काही पाश्चात्य इतिहासकारांनी केवळ 'अतिशयोक्ती' किंवा 'कवीची भाबडी कल्पना' मानले असते. परंतु या नाण्यांनी गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या महाविजयावर सत्याची अशी काही निर्विवाद मोहोर उमटवली की, संपूर्ण जगाला आणि इतिहासकारांना सातवाहन साम्राज्याच्या या ऐतिहासिक आणि देदीप्यमान सामर्थ्यापुढे नतमस्तक व्हावे लागले. प्राचीन महाराष्ट्राच्या वैभवशाली इतिहासाचे हे चांदीचे साक्षीदार आजही आपल्याला त्या दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या रणधुमाळीची, मातृभूमीच्या प्रेमाची आणि एका महान विजयाच्या ललकारीची अत्यंत प्रकर्षाने आठवण करून देतात.

संदर्भ ग्रंथांची आणि माहितीस्रोतांची यादी:

१. डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी लिखित 'सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख' हा अत्यंत गाढा संशोधनात्मक ग्रंथ आहे. या ग्रंथात जोगलटेंभी नाणेनिधीचे आणि त्यावरील पुनर्मुद्रित चिन्हांचे अत्यंत तांत्रिक आणि सविस्तर विश्लेषण पुराव्यांसह दिलेले आहे.

२. डॉ. श. गो. कोलारकर यांचा 'प्राचीन महाराष्ट्राचा इतिहास' हा ग्रंथ आहे, ज्यामध्ये सातवाहन आणि क्षत्रप यांच्यातील प्रदीर्घ राजकीय संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर या नाण्यांचे ऐतिहासिक महत्त्व अत्यंत सोप्या भाषेत स्पष्ट केले आहे.

३. 'जर्नल ऑफ द बॉम्बे ब्रांच ऑफ द रॉयल एशियाटिक सोसायटी' (खंड २२) या शोधपत्रिकेतील रेव्हरंड एच. आर. स्कॉट यांचा मूळ शोधनिबंध 'द नासिक होर्ड ऑफ क्षत्रप अँड सातवाहन कॉइन्स' हा आहे. हा इंग्रजी शोधनिबंध या नाण्यांच्या शोधाचा आणि प्राथमिक अभ्यासाचा सर्वात अधिकृत मूळ दस्तऐवज मानला जातो.

४. महाराष्ट्र राज्याच्या अधिकृत दर्शनिका (गॅझेटिअर) विभागाचा 'इतिहास: प्राचीन काळ' (खंड १) हा आहे, ज्यामध्ये प्राचीन नाणेशास्त्र, अर्थकारण आणि जोगलटेंभीच्या खजिन्याची अत्यंत साधार आणि अधिकृत ऐतिहासिक नोंद घेण्यात आली आहे.

५. डॉ. अजय मित्र शास्त्री यांचे 'अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन: प्रॉब्लेम्स अँड पर्सपेक्टिव्ह्ज' हे इंग्रजी पुस्तक आहे, ज्यामध्ये सातवाहनकालीन नाणी, त्यांची टांकसाळ आणि त्यावेळच्या आंतरराष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेवर अत्यंत सविस्तर प्रकाश टाकण्यात आला आहे.

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ