कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या शर्यतीला आता लगाम हवा: सिलिकॉन व्हॅलीत एआय कंपन्यांविरोधात रस्त्यावर उतरले शेकडो आंदोलक

जेव्हा आपण कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर (एआय) आधारित एखादी रहस्यकथा, भयकथा किंवा थरारपट वाचतो किंवा पाहतो, तेव्हा त्या कथेचा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि उत्कंठावर्धक भाग म्हणजे यंत्रांच्या वाढत्या वर्चस्वाविरुद्ध बंड पुकारणारे आणि रस्त्यावर उतरणारे सामान्य लोक. कथेतील तो प्रसंग वाचताना अंगावर नक्कीच काटा येतो, पण त्यावेळी आपल्याला माहीत असते की ही केवळ एका लेखकाची कल्पना आहे. मात्र, आता हीच भितीदायक कल्पना खऱ्याखुऱ्या वास्तवात उतरली आहे. तंत्रज्ञान आणि नावीन्याचे जागतिक केंद्र मानल्या जाणाऱ्या अमेरिकेतील सॅन फ्रान्सिस्को शहरात नुकतेच असे काही घडले आहे, ज्याने संपूर्ण जगाचे आणि विशेषतः तंत्रज्ञान विश्वाचे लक्ष वेधून घेतले आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वाढत्या आणि अनियंत्रित वेगामुळे धास्तावलेल्या शेकडो आंदोलकांनी थेट ओपन एआय, अँथ्रोपिक आणि एक्स-एआय यांसारख्या बलाढ्य एआय कंपन्यांच्या मुख्यालयांवर धडक दिली आहे. त्यांची मागणी अत्यंत स्पष्ट आणि थेट आहे: कृत्रिम बुद्धिमत्तेची ही जीवघेणी आणि आंधळी शर्यत आताच्या आता थांबवा.

'स्टॉप द एआय रेस' (एआयची शर्यत थांबवा) असा मोठा बॅनर हातात घेऊन जवळपास दोनशेहून अधिक एआय सुरक्षा कार्यकर्ते या भव्य आणि ऐतिहासिक मोर्चामध्ये सहभागी झाले होते. या मोर्चाची सुरुवात अँथ्रोपिक कंपनीच्या कार्यालयाबाहेरून झाली आणि त्यानंतर हा मोर्चा ओपन एआय आणि एलन मस्क यांच्या एक्स-एआय कंपनीच्या कार्यालयांपर्यंत गेला. या आंदोलनाचे सर्वात मोठे आणि दखल घेण्याजोगे वैशिष्ट्य म्हणजे यात केवळ सामान्य नागरिकच नव्हते, तर 'पॉज एआय' आणि 'क्विट जीपीटी' यांसारख्या संस्थांचे सक्रिय सदस्य, तंत्रज्ञान क्षेत्रातील नामवंत अभ्यासक आणि सर्वात धक्कादायक म्हणजे याच मोठ्या एआय लॅबमध्ये पूर्वी काम केलेले माजी तंत्रज्ञ आणि कर्मचारीही मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते. या सर्वांची एकच प्रमुख मागणी होती की, या सर्व आघाडीच्या एआय कंपन्यांच्या मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांनी (सीईओ) एकत्र येऊन 'फ्रंटियर एआय'च्या (अत्यंत प्रगत आणि भविष्यातील एआय मॉडेल्स) विकासाला तात्पुरती स्थगिती देण्याची जाहीर घोषणा करावी. जोपर्यंत जगातील सर्व एआय लॅब सुरक्षिततेचे समान आणि कडक नियम पाळण्यास लेखी तयार होत नाहीत, तोपर्यंत हे तंत्रज्ञान पुढे नेऊ नये, असा या आंदोलकांचा अत्यंत रास्त आग्रह आहे.

गेल्या सतरा-अठरा वर्षांपासून संगणकशास्त्र, डेटा सायन्स आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रात सखोल संशोधन आणि विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षण देताना एक गोष्ट मला प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे, तंत्रज्ञानाचा वेग आणि सुरक्षिततेची हमी यांच्यात नेहमीच एक मोठी आणि धोकादायक दरी असते. सुरुवातीला ज्या तंत्रज्ञानाचे आपण वर्गात अत्यंत उत्साहाने स्वागत करतो, तेच तंत्रज्ञान जेव्हा कोणत्याही नियमांविना आणि नैतिकतेविना अमर्याद वाढू लागते, तेव्हा ते मानवी अस्तित्वासाठी किती मोठा धोका बनू शकते, याची जाणीव आता सर्वांना होऊ लागली आहे. या आंदोलनाची तात्काळ ठिणगी पडण्याचे मुख्य कारण म्हणजे या मोठ्या कंपन्यांनी सुरक्षिततेच्या बाबतीत घेतलेली अनपेक्षित माघार. आंदोलकांच्या म्हणण्यानुसार, अँथ्रोपिक कंपनीने फेब्रुवारी महिन्यात आपले ते अत्यंत महत्त्वाचे आश्वासन गुपचूप मागे घेतले, ज्यामध्ये त्यांनी म्हटले होते की जर त्यांचे एआय तंत्रज्ञान अत्यंत धोकादायक पातळीवर पोहोचले, तर ते त्याचा विकास तात्काळ थांबवतील. दुसरीकडे, ओपन एआय ही कंपनी आता पूर्णपणे नफा कमवण्याच्या उद्देशाने (फॉर-प्रॉफिट कॉर्पोरेशन) काम करत असून त्यांनीही आपल्या मूळ सुरक्षिततेच्या नियमांना आणि आश्वासनांना मोठी बगल दिली आहे. या कंपन्या केवळ एकमेकांच्या पुढे जाण्याच्या व्यावसायिक शर्यतीत मानवाच्या विनाशाचा धोका वाढवत आहेत, असा अत्यंत गंभीर आणि थेट आरोप या कार्यकर्त्यांनी केला आहे.

या संपूर्ण परिस्थितीचे गांभीर्य आणि भयावहता समजून घेण्यासाठी आपल्याला कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे 'गॉडफादर' (पितामह) मानले जाणारे प्रख्यात आणि ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ जेफ्री हिंटन यांच्या इशाऱ्यांकडे लक्ष द्यावे लागेल. २०२२ मध्ये जेव्हा ओपन एआयने 'चॅटजीपीटी' हे अस्त्र सामान्य लोकांसाठी खुले केले, तेव्हापासूनच हिंटन आणि त्यांच्यासारख्या अनेक तज्ञांनी या तंत्रज्ञानाच्या अमर्याद क्षमतेबद्दल मोठी चिंता व्यक्त करायला सुरुवात केली होती. हिंटन यांनी या तंत्रज्ञानामुळे भविष्यात होऊ शकणाऱ्या तीन सर्वात मोठ्या धोक्यांकडे जगाचे लक्ष वेधले आहे. पहिला आणि सर्वात तत्काळ धोका म्हणजे गुन्हेगारी प्रवृत्तीच्या लोकांकडून या तंत्रज्ञानाचा होणारा गैरवापर. यात सायबर गुन्हे, निवडणुकांमध्ये अत्यंत हुशारीने केला जाणारा गैरप्रकार, खोटा प्रचार आणि मानवी हस्तक्षेपाविना चालणाऱ्या स्वयंचलित घातक शस्त्रास्त्रांची निर्मिती यांचा समावेश आहे. दुसरा मोठा धोका म्हणजे जागतिक स्तरावर होणारी प्रचंड मोठी नोकरकपात. मोठ्या कॉर्पोरेट कंपन्या नफा वाढवण्यासाठी जेव्हा बहुतांश मानवी कामगारांच्या जागी एआयचा वापर करतील, तेव्हा निर्माण होणाऱ्या भयंकर बेरोजगारीचा आणि सामाजिक अस्थिरतेचा कोणीही गांभीर्याने विचार करत नाहीये, असे हिंटन यांचे अत्यंत स्पष्ट मत आहे. आणि तिसरा, सर्वात भयानक धोका म्हणजे एआय स्वतःहून जगाचा ताबा घेईल, कारण ते मानवापेक्षा अधिक हुशार आणि प्रगत बुद्धिमत्तेचे स्वरूप असेल.

दुर्दैवाने, जेफ्री हिंटन यांनी वर्तवलेले हे धोके आणि भीती आता वास्तवात उतरताना स्पष्टपणे दिसत आहेत. भारतासारख्या मोठ्या आणि विकसनशील देशाचे उदाहरण घ्यायचे झाले, तर आजकाल सायबर फसवणुकीचे प्रकार अत्यंत भयानक आणि गुंतागुंतीच्या पातळीवर पोहोचले आहेत. स्कॅमर्स आता अत्यंत प्रगत एआय तंत्रज्ञानाचा वापर करून लोकांचे हुबेहूब आवाज काढत आहेत (ज्याला व्हॉइस डीपफेक म्हणतात), खोटे व्हिडिओ बनवत आहेत आणि अत्यंत खात्रीलायक वाटतील असे फिशिंग हल्ले करत आहेत. हे सर्व इतके अचूक असते की सामान्य माणसाला तो खोटेपणा ओळखणे जवळपास अशक्य होते. एवढेच नाही, तर युद्धभूमीवरही एआयने आपला विध्वंसक शिरकाव अत्यंत वेगाने केला आहे. अलीकडेच सुरू असलेल्या अमेरिका आणि इराण यांच्यातील अत्यंत संवेदनशील युद्धात, लष्करी लक्ष्यांची अचूक ओळख पटवण्यासाठी, मोठ्या प्रमाणावरील गुप्त माहितीचे क्षणार्धात विश्लेषण करण्यासाठी आणि सॅटेलाईट इमेजेसवरून (उपग्रहाच्या प्रतिमांवरून) शत्रूच्या लष्करी पायाभूत सुविधा आणि नेत्यांची ठिकाणे शोधण्यासाठी एआय टूल्सचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला गेल्याचे अनेक धक्कादायक अहवाल समोर आले आहेत. तंत्रज्ञानाचा हा असा विनाशकारी वापर पाहिल्यानंतर सॅन फ्रान्सिस्कोमधील आंदोलकांची भीती आणि त्यांचा संताप पूर्णपणे रास्त आणि योग्य वाटू लागतो.

एकीकडे खाजगी कंपन्या आणि आंदोलक यांच्यात हा मोठा संघर्ष सुरू असताना, दुसरीकडे जगभरातील सरकारे आता या भयानक आणि अमर्याद तंत्रज्ञानावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी कठोर कायदे आणि नियम (गव्हर्नन्स फ्रेमवर्क्स) बनवण्याच्या कामाला लागली आहेत. तंत्रज्ञानातील नाविन्यपूर्ण प्रगती आणि त्यामुळे निर्माण होणारे संभाव्य धोके, लोकांची खाजगी गोपनीयता आणि एआयमधील संभाव्य पूर्वग्रह (बायस) यांच्यात योग्य समतोल साधण्याचे अत्यंत मोठे आणि कठीण आव्हान या सरकारांसमोर उभे आहे. भारताने 'इंडिया एआय गव्हर्नन्स गाईडलाइन्स' या नावाने एक अत्यंत महत्त्वाची मार्गदर्शक तत्त्वे तयार केली आहेत, ज्याचा मुख्य उद्देश एआयच्या प्रगतीला चालना देण्यासोबतच त्याची जबाबदारी आणि सुरक्षितता निश्चित करणे हा आहे. दुसरीकडे, युरोपियन युनियनने (ईयू) जगातील सर्वात पहिला आणि अत्यंत सर्वसमावेशक असा 'एआय कायदा' (AI Act) मंजूर केला आहे, जो ऑगस्ट २०२४ मध्ये लागू झाला असून त्याच्या अनेक महत्त्वाच्या आणि कठोर तरतुदी ऑगस्ट २०२६ पर्यंत पूर्णपणे बंधनकारक केल्या जाणार आहेत.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेमध्ये मानवी जीवन अधिक सुखकर, प्रगत आणि निरोगी करण्याची प्रचंड मोठी क्षमता नक्कीच आहे. हवामान बदलासारख्या जागतिक समस्या सोडवणे, नवीन आणि प्रभावी औषधांचा वेगाने शोध लावणे किंवा शिक्षणाचा दर्जा सुधारणे यांसारख्या अनेक चांगल्या गोष्टी एआयमुळे सहज शक्य होणार आहेत. पण त्याच वेळी, त्याच्याशी निगडीत असलेले धोकेही तितकेच वास्तविक, मोठे आणि भयानक आहेत. तंत्रज्ञान जसजसे अधिक वेगाने विकसित होत आहे, तसतसे काही कंपन्या आता स्वतःहून हे धोके कमी करण्याचा प्रयत्न करत आहेत, ही एक जमेची बाजू आहे. उदाहरणार्थ, एक्स-एआय कंपनीने नुकतेच त्यांच्या 'ग्रोक' नावाच्या चॅटबॉटची काही विशिष्ट कार्ये तात्पुरती थांबवली आहेत, कारण या चॅटबॉटने महिलांचे त्यांच्या संमतीशिवाय अत्यंत आक्षेपार्ह आणि अश्लील फोटो तयार केले होते. तसेच, अँथ्रोपिक कंपनीने नुकताच अमेरिकन सरकारला आपल्या चॅटबॉटचा वापर अमेरिकन नागरिकांवर पाळत ठेवण्यासाठी करण्यास स्पष्ट आणि धाडसी नकार दिला होता, ज्यामुळे त्यांच्यात मोठा राजकीय वादही निर्माण झाला होता.

असे काही तुरळक आणि प्रामाणिक प्रयत्न होत असले तरी, अनेक तंत्रज्ञान तज्ञांचे आणि सॅन फ्रान्सिस्कोच्या रस्त्यांवर उतरलेल्या शेकडो आंदोलकांचे असे ठाम मत आहे की, एआय प्रणाली पूर्णपणे सुरक्षित, जबाबदार आणि मानवी नियंत्रणाखाली राहील याची खात्री करण्यासाठी आपल्याला अजून खूप मोठा आणि कठीण पल्ला गाठायचा आहे. केवळ आर्थिक नफ्यासाठी आणि जागतिक स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी जर आपण आज सुरक्षिततेकडे डोळेझाक केली, तर आपणच निर्माण केलेले हे अत्यंत प्रगत तंत्रज्ञान उद्या आपल्याच अस्तित्वासाठी सर्वात मोठा धोका बनू शकते. त्यामुळे तंत्रज्ञान कंपन्यांनी, सरकारांनी आणि सामान्य नागरिकांनी एकत्र येऊन या 'एआय शर्यतीवर' योग्य वेळी नियंत्रण मिळवणे आता केवळ काळाची गरज राहिलेली नसून, ती मानवाच्या जगण्याची आणि टिकून राहण्याची पहिली पूर्वअट बनली आहे. तंत्रज्ञानाची भुरळ आणि वास्तवातील धोके यातील हा मोठा संघर्ष येणाऱ्या काळात अधिकच तीव्र आणि निर्णायक होणार, हे मात्र नक्की.

--- तुषार भ. कुटे