हरिश्चंद्रगड आणि सातवाहन राजे: प्राचीन महाराष्ट्राच्या सुवर्णयुगातील एक अतूट ऐतिहासिक संबंध

सह्याद्रीच्या राकट आणि कणखर पर्वतरांगांमध्ये अनेक प्राचीन रहस्ये दडलेली आहेत, त्यापैकीच एक अत्यंत भव्य आणि विस्मयकारक रहस्य म्हणजे हरिश्चंद्रगड. अहिल्यानगर जिल्ह्यात स्थित असलेला आणि समुद्रसपाटीपासून १४२४ मीटर (सुमारे ४६७० फूट) उंचीवर असलेला हा किल्ला केवळ निसर्गाचा एक अद्भुत चमत्कार नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या हजारो वर्षांच्या प्रदीर्घ आणि वैभवशाली इतिहासाचा एक जिवंत साक्षीदार आहे. जेव्हा आपण महाराष्ट्राच्या किल्ल्यांचा विचार करतो, तेव्हा साधारणपणे आपल्या डोळ्यांसमोर छत्रपती शिवाजी महाराज आणि मराठा साम्राज्याचा काळ उभा राहतो. परंतु, हरिश्चंद्रगडाचा इतिहास यापेक्षाही अनेक शतके जुना आहे. या गडाचा उगम आणि त्याचा प्राचीन काळ समजून घेण्यासाठी आपल्याला थेट महाराष्ट्राच्या पहिल्या आणि अत्यंत प्रबळ अशा 'सातवाहन' साम्राज्याकडे वळावे लागते. सातवाहन राजे आणि हरिश्चंद्रगड यांच्यातील परस्पर संबंध हा केवळ एका गडापुरता मर्यादित नसून, तो तत्कालीन राजकीय, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जडणघडणीचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे.

सातवाहन साम्राज्य हे प्राचीन महाराष्ट्राच्या आणि दख्खनच्या इतिहासातील पहिले मोठे साम्राज्य मानले जाते. इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकापासून ते इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत, म्हणजेच तब्बल चारशे वर्षे सातवाहनांनी या प्रदेशावर एकछत्री आणि अत्यंत प्रबळ अशी सत्ता गाजवली. त्यांच्या या प्रदीर्घ राजवटीत महाराष्ट्राने अभूतपूर्व अशी आर्थिक समृद्धी, राजकीय स्थैर्य आणि सांस्कृतिक प्रगती अनुभवली. सातवाहनांच्या या सुवर्णयुगाचा मुख्य कणा होता तो त्यांचा आंतरराष्ट्रीय आणि देशांतर्गत व्यापार. हा व्यापार सुरळीत चालण्यासाठी त्यांना सुरक्षित आणि सुसज्ज अशा व्यापारी मार्गांची आवश्यकता होती. कोकण किनारपट्टीवरील कल्याण आणि नालासोपारा (प्राचीन शूर्पारक) यांसारख्या गजबजलेल्या जागतिक दर्जाच्या बंदरांवरून येणारा मौल्यवान माल देशावर म्हणजेच मुख्य पठारी प्रदेशावर नेण्यासाठी सह्याद्रीचे कडे ओलांडणे अत्यंत भाग होते. याच गरजेतून नाणेघाट आणि माळशेज घाटासारखे प्राचीन व्यापारी मार्ग विकसित झाले. या अत्यंत महत्त्वाच्या व्यापारी मार्गांचे रक्षण करण्यासाठी आणि या मार्गांवरून जाणाऱ्या व्यापारी तांड्यांना सुरक्षितता प्रदान करण्यासाठी सातवाहन राजांनी सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यावर अनेक मोक्याच्या ठिकाणी लष्करी चौक्या आणि किल्ले उभारण्यास सुरुवात केली. याच संरक्षण साखळीतील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि बलाढ्य दुवा म्हणजे हरिश्चंद्रगड होय.

हरिश्चंद्रगडाचे भौगोलिक स्थान पाहिल्यास आपल्याला सातवाहन राजांच्या दूरदृष्टीची आणि त्यांच्या सामरिक नीतीची स्पष्ट कल्पना येते. हरिश्चंद्रगडाचा अवाढव्य विस्तार आणि त्याची प्रचंड उंची यामुळे या गडावरून संपूर्ण आजूबाजूच्या परिसरावर, विशेषतः माळशेज घाटाच्या आणि कोकणात उतरणाऱ्या प्राचीन वाटांवर अत्यंत बारीक आणि अचूक नजर ठेवणे शक्य होते. सातवाहनांची तत्कालीन राजधानी प्रतिष्ठान (आजचे पैठण) आणि त्यांचे एक प्रमुख प्रशासकीय व व्यापारी केंद्र असलेले जुन्नर शहर या मार्गांवरून चालणाऱ्या व्यापारासाठी हरिश्चंद्रगडासारख्या नैसर्गिकरीत्या अभेद्य असलेल्या जागेवर लष्करी तळ असणे अत्यंत आवश्यक होते. जरी आज उपलब्ध असलेल्या ऐतिहासिक आणि पुराभिलेखीय पुराव्यांमध्ये हरिश्चंद्रगडाचा थेट आणि स्पष्ट उल्लेख सातवाहन शिलालेखांमध्ये सापडत नसला, तरी गडावरील प्राचीन अवशेष आणि त्याची भौगोलिक रचना यांचा सखोल अभ्यास केल्यास या गडाचा सातवाहन काळाशी असलेला अतूट संबंध स्पष्टपणे समोर येतो.

हरिश्चंद्रगडाची निर्मिती नेमकी कोणत्या वर्षी झाली हे अचूकपणे सांगणे कठीण असले तरी, या गडाच्या पोटात आणि परिसरात कोरलेल्या प्राचीन लेण्यांवरून आणि कातळात खोदलेल्या पाण्याच्या टाक्यांवरून हा किल्ला अतिप्राचीन असल्याचा भक्कम पुरावा मिळतो. प्राचीन महाराष्ट्रात कातळ खोदून लेणी आणि पाण्याची टाकी (ज्याला 'टाके' असे म्हणतात) निर्माण करण्याची अद्भुत स्थापत्यकला सातवाहन काळातच खऱ्या अर्थाने विकसित आणि रुढ झाली. सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये आढळणारी बहुतांश जुनी लेणी आणि पाण्याची कुंडे ही याच काळातील आहेत. हरिश्चंद्रगडावरील केदारेश्वर गुहा आणि गडावर ठिकठिकाणी विखुरलेली पाण्याचे थंडगार साठे असलेली अनेक प्राचीन टाकी ही याच सातवाहनकालीन स्थापत्यकलेची साक्ष देतात. व्यापाराच्या निमित्ताने आणि धार्मिक प्रसारासाठी प्रवास करणारे अनेक बौद्ध भिक्खू, व्यापारी आणि प्रवासी पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत (वर्षावास) आश्रय घेण्यासाठी या लेण्यांचा वापर करत असत. सातवाहन राजे हे कला आणि धर्माचे मोठे आश्रयदाते होते. त्यांनी एका बाजूला वैदिक धर्माला राजाश्रय दिला, तर दुसऱ्या बाजूला बौद्ध धर्माच्या प्रसारासाठी आणि भिक्खूंसाठी अशा अनेक लेण्यांच्या आणि विहारांच्या निर्मितीलाही सढळ हाताने मदत केली. त्यामुळे हरिश्चंद्रगडावरील सुरुवातीच्या मानवी वस्तीचा आणि तिथल्या कातळकोरीव कामाचा पाया सातवाहन काळातच घातला गेला असावा, हे अनेक इतिहासकारांचे आणि अभ्यासकांचे ठाम मत आहे.

या गडाला लाभलेली धार्मिक आणि पौराणिक पार्श्वभूमी देखील याच्या प्राचीनत्वाची साक्ष देते. मत्स्यपुराण आणि अग्निपुराण यांसारख्या अत्यंत प्राचीन हिंदू ग्रंथांमध्ये हरिश्चंद्रगडाचा उल्लेख आलेला आढळतो. यावरून हे सिद्ध होते की, इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांमध्ये, म्हणजेच सातवाहनांच्या काळातच या स्थानाला एक अत्यंत मोठे धार्मिक आणि पवित्र महत्त्व प्राप्त झालेले होते. राजा हरिश्चंद्राच्या स्थानिक दंतकथा आणि गडावरील तारामती, रोहिदास यांसारख्या शिखरांची नावे आपल्याला थेट पुराणकाळाशी जोडतात. सातवाहन राजे स्वतःला वैदिक परंपरेचे रक्षक मानत असत, आणि अशा पवित्र व पौराणिक महत्त्व असलेल्या ठिकाणांचा विकास करणे त्यांच्या धोरणाचाच एक भाग होता. गडावरील लेण्यांमध्ये आणि निसर्गरम्य वातावरणात प्राचीन काळापासून अनेक ऋषीमुनी आणि योगी साधना करण्यासाठी येत असत. अगदी नंतरच्या काळात, म्हणजेच बाराव्या-तेराव्या शतकात योगी चांगदेव यांनीही येथेच तपश्चर्या केली आणि आपला 'तत्त्वसार' हा महान ग्रंथ याच गडावर पूर्ण केला. यावरून या ठिकाणाचे प्राचीन काळापासून असलेले आध्यात्मिक महत्त्व अधोरेखित होते.

कालांतराने सातवाहन साम्राज्याचा अस्त झाला आणि महाराष्ट्रावर वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट आणि नंतर कलचुरी व यादव यांसारख्या विविध राजवटी आल्या. सहाव्या शतकातील कलचुरी राजवंशाने आणि त्यानंतर अकराव्या शतकातील यादवांनी हरिश्चंद्रगडाचा अधिक विकास केला आणि तेथे हरिश्चंद्रेश्वरासारखी हेमाडपंती वळणाची अप्रतिम मंदिरे उभारली. त्यानंतरच्या काळात हा किल्ला मुघलांच्या आणि नंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आणि मराठ्यांच्या ताब्यात आला, ज्यांनी या गडाचा उपयोग गनिमी काव्यासाठी आणि स्वराज्याच्या रक्षणासाठी अत्यंत प्रभावीपणे केला. परंतु, या सर्व नंतरच्या ऐतिहासिक घडामोडींचा जो भक्कम पाया होता, तो सातवाहन काळातच रचला गेला होता. एका अज्ञात आणि दुर्गम डोंगराला व्यापारी मार्गाचा रक्षक आणि एक पवित्र तीर्थस्थान म्हणून ओळख मिळवून देण्याचे ऐतिहासिक श्रेय अप्रत्यक्षरीत्या का होईना, परंतु सातवाहन राजांच्याच दूरदृष्टीला जाते.

थोडक्यात सांगायचे तर, हरिश्चंद्रगड हा केवळ दगड-मातीचा आणि नैसर्गिक कड्यांचा बनलेला डोंगर नाही. त्याच्या कणाकणात प्राचीन महाराष्ट्राचा श्वास दडलेला आहे. सातवाहन राजांनी ज्या दक्षिणपथ नावाच्या महामार्गाची आणि व्यापाराची स्वप्ने पाहिली, त्या स्वप्नांच्या संरक्षणासाठी उभारण्यात आलेल्या सह्याद्रीतील प्राचीन दुर्गांच्या साखळीचा हरिश्चंद्रगड हा एक अत्यंत मुकुटमणी होता. आज जेव्हा आपण हरिश्चंद्रगडावर उभे राहून अवाढव्य कोकणकड्यावरून खाली नजर टाकतो किंवा केदारेश्वराच्या गुहेतील थंडगार पाण्याचा स्पर्श अनुभवतो, तेव्हा आपण केवळ निसर्गाचा आनंद घेत नसतो, तर आपण तब्बल दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या त्या सुवर्णकाळाशी आणि सातवाहन राजांच्या वैभवशाली परंपरेशी एकरूप होत असतो. हा किल्ला म्हणजे सातवाहन राजांच्या अफाट कर्तृत्वाचे आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक तसेच सामरिक इतिहासाचे एक अत्यंत अमूल्य आणि अढळ असे स्मारक आहे.

चित्र: काल्पनिक
(सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ)