इटलीतील पॉम्पेई शहरात सापडलेली हस्तिदंती मूर्ती आणि प्राचीन महाराष्ट्रातील भोकरदन येथील कलाकुसर यांच्यातील साम्य आणि संबंध

प्राचीन इतिहासाचा अभ्यास करताना कधी कधी असे संदर्भ सापडतात जे दोन वेगवेगळ्या खंडांना आणि संस्कृतींना जोडणारे दुवे बनतात. असाच एक रोमांचक दुवा म्हणजे इसवी सनाच्या ७९ व्या वर्षी ज्वालामुखीच्या उद्रेकात गाडले गेलेले रोमन शहर 'पॉम्पेई' (Pompeii) आणि प्राचीन महाराष्ट्रातील 'भोगवर्धन' म्हणजेच आजचे 'भोकरदन' या दोन शहरांमधील संबंध. हा संबंध जोडला गेला आहे तो पॉम्पेईच्या उत्खननात सापडलेल्या एका भारतीय हस्तिदंती मूर्तीमुळे. इटलीमधील एका रोमन घरात सापडलेली ही भारतीय कलाकृती केवळ व्यापाराचा पुरावा नाही, तर ती प्राचीन महाराष्ट्रातील कारागिरांच्या अद्भुत कौशल्याची आणि त्यांच्या जागतिक स्तरावरील लौकिकाची एक सोनेरी साक्ष आहे.

पॉम्पेई शहराच्या अवशेषांमध्ये १९३८ साली एका खाजगी घराच्या अवशेषांमध्ये ही हस्तिदंती मूर्ती सापडली. ही मूर्ती एका स्त्रीची असून, ती अत्यंत आकर्षक आणि त्रिभंग अवस्थेत उभी असलेली दाखवली आहे. कला-इतिहासकार तिला 'पॉम्पेईची लक्ष्मी' किंवा 'यक्षी' असे संबोधतात. ही मूर्ती मुळात एका लाकडी पेटीचा भाग किंवा शृंगार करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या आरशाचा दांडा असावा, असा तज्ज्ञांचा प्राथमिक अंदाज आहे. या मुख्य मूर्तीच्या उजव्या आणि डाव्या बाजूला तिच्यापेक्षा आकाराने लहान असलेल्या दोन दासी उभ्या आहेत, ज्यांच्या हाती शृंगार प्रसाधनांचे डबे आहेत. मुख्य मूर्तीच्या अंगावर अत्यंत जड आणि नक्षीदार दागिने अत्यंत बारकाईने कोरलेले आहेत. तिच्या गळ्यात अनेक पदरांचे जड हार, हातात आणि पायात जाडजूड बांगड्या व तोडे, आणि कंबरेवर 'मेखला' नावाचा दागिना आहे. तिची केशरचना अत्यंत गुंतागुंतीची असून, पाठीवर रुळणारी वेणी रेखीवपणे कोरलेली आहे. या मूर्तीची शैली आणि घडण पाहिल्यानंतर जगभरातील पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी ती अस्सल भारतीय आणि विशेषतः प्राचीन दख्खनच्या शैलीतील असल्याचे एकमताने मान्य केले आहे.

ही मूर्ती इटलीत कशी पोहोचली, याचे उत्तर आपल्याला प्राचीन दख्खनच्या सातवाहन काळातील समृद्धीत मिळते. इसवी सनाच्या पहिल्या शतकात सातवाहन राजांच्या काळात भारताचा रोमन साम्राज्यासोबतचा व्यापार अत्यंत भरभराटीला आलेला होता. कल्याण, नालासोपारा आणि भडोच (बार्बेरिकम) यांसारख्या बंदरांवरून मोठ्या प्रमाणावर भारतीय लक्झरी वस्तू रोमन साम्राज्यात निर्यात केल्या जात असत. रोमन लोक भारतीय सुती कपडे, मसाले, मौल्यवान रत्ने आणि हस्तिदंताच्या कलाकुसरीसाठी मोठ्या प्रमाणावर सोन्याची नाणी देत असत. देशांतर्गत व्यापारासाठी 'दक्षिणपथ' हा मुख्य मार्ग होता आणि याच मार्गावर सातवाहनांची राजधानी प्रतिष्ठान (पैठण) आणि त्याच्या जवळच 'भोगवर्धन' हे अत्यंत महत्त्वाचे औद्योगिक केंद्र होते.

भोकरदन (प्राचीन भोगवर्धन) येथे १९७३-७४ च्या दरम्यान झालेल्या पुरातत्वीय उत्खननातून हे शहर सातवाहन काळात हस्तिदंत आणि मणी बनवण्याचे एक अत्यंत मोठे औद्योगिक केंद्र असल्याचे स्पष्ट झाले. येथे मोठ्या प्रमाणावर हस्तिदंताचे तुकडे, अर्धवट कोरलेल्या वस्तू आणि पूर्ण झालेल्या कलाकृती सापडल्या. यावरून भोकरदन येथील कारागीर हस्तिदंतावर अत्यंत नाजूक कोरीव काम करण्यात निष्णात होते हे सिद्ध होते.

पॉम्पेईची हस्तिदंती मूर्ती आणि भोकरदनचा संबंध या उत्खननात सापडलेल्या वस्तूंमुळे जोडला गेला. भोकरदन येथे सापडलेल्या हस्तिदंती वस्तू, विशेषतः स्त्रियांच्या प्रतिमा आणि आरशांचे दांडे, आणि पॉम्पेईमध्ये सापडलेली यक्षीची मूर्ती यांच्यात आश्चर्यकारक साम्य आढळून आले आहे. मूर्तींची घडण, अंगावरील दागिन्यांची ठेवण, अनेक पदरांचे जाडजूड हार, कंबरेवरचा दागिना आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे मूर्तींच्या चेहऱ्यांची आणि केशरचनेची ठेवण या सर्व गोष्टींमध्ये कमालीचे साधर्म्य आहे. कोणत्याही दोन वेगवेगळ्या ठिकाणच्या कलाकृतींमध्ये इतके सूक्ष्म साम्य असणे हा केवळ योगायोग असू शकत नाही. यावरून अनेक प्रमुख अभ्यासकांनी असा निष्कर्ष काढला आहे की, इटलीमध्ये सापडलेली ती जागतिक दर्जाची हस्तिदंती मूर्ती प्राचीन महाराष्ट्रातील 'भोगवर्धन' म्हणजेच भोकरदन येथील एखाद्या कुशल कारागिरानेच घडवली असावी.

दोन हजार वर्षांपूर्वी भोकरदनमधून तयार झालेली ही मूर्ती बैलगाड्यांच्या तांड्यातून दक्षिणपथावरून प्रवास करत पश्चिम किनाऱ्यावरील बंदरावर पोहोचली असेल. तिथून अरबी समुद्र, तांबडा समुद्र आणि भूमध्य समुद्र ओलांडून ती इटलीच्या किनाऱ्यावर आणि पॉम्पेईतील एखाद्या श्रीमंत घराण्यात दाखल झाली असावी. पॉम्पेई आणि भोकरदन या दोन शहरांना जोडणारा हा ऐतिहासिक दुवा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक अत्यंत अभिमानास्पद आणि अविस्मरणीय अध्याय आहे, जो आपल्याला आपल्या पूर्वजांच्या प्रगत जागतिक दृष्टिकोनाची आठवण करून देतो.

संदर्भ ग्रंथांची यादी:
- Excavations at Bhokardan (Bhogavardhana) १९७३, लेखक - डॉ. शांताराम भालचंद्र देव आणि डॉ. रमेश शंकर गुप्ते.
- प्राचीन महाराष्ट्राचा इतिहास, लेखक - डॉ. श. गो. कोलारकर.
- सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख, लेखक - डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी.
- महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत दर्शनिका (गॅझेटिअर) - जालना जिल्हा खंड.
- रोमन ट्रेड विथ इंडिया, लेखक - ई. एच. वार्मिंग्टन (मराठी अनुवादित आणि संदर्भासाठी वापरलेले).
- भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभाग (ASI) यांचे भोकरदन उत्खननासंदर्भातील अहवाल.