'गाथासप्तशती'चे पुनरुज्जीवन: एका ऐतिहासिक शोधयात्रेची रंजक सुरुवात (भाग १)

प्राचीन महाराष्ट्राच्या देदीप्यमान इतिहासातील आणि साहित्यातील एक अत्यंत अनमोल असा ठेवा म्हणजे सातवाहन सम्राट हाल याने संकलित केलेली 'गाथासप्तशती'. सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी महाराष्ट्री प्राकृत भाषेत रचलेला हा ग्रंथ म्हणजे तत्कालीन ग्रामीण महाराष्ट्राचा एक अत्यंत जिवंत, पारदर्शी आणि धडधडणारा दस्तावेज आहे. या महान ग्रंथाला आधुनिक काळातील मराठी वाचकांसमोर अत्यंत अभ्यासपूर्ण, साधार आणि सर्वांगपरिपूर्ण अशा स्वरूपात आणण्याचे ऐतिहासिक श्रेय संशोधक स. आ. जोगळेकर यांना जाते. जोगळेकर यांनी संपादित केलेल्या 'हाल सातवाहनाची गाथासप्तशती' या ग्रंथाची प्रस्तावना ही केवळ एका पुस्तकाची औपचारिक ओळख नसून, ती एका अभ्यासकाच्या अंतर्यामातून उलगडलेली एक विलक्षण आणि प्रेरणादायी शोधयात्रा आहे. ही प्रस्तावना वाचताना एका सामान्य माणसाचा 'इतिहास संशोधक' कसा होतो, याचा एक अत्यंत रंजक पट आपल्या डोळ्यांसमोर उभा राहतो.

या प्रस्तावनेच्या सुरुवातीलाच जोगळेकर अत्यंत प्रांजळपणे कबूल करतात की ते मुळात इतिहास किंवा साहित्याचे विद्यार्थी नव्हते. महाविद्यालयात असताना या विषयांचा त्यांचा कोणताही व्यासंग नव्हता आणि चरितार्थासाठी त्यांनी स्वीकारलेल्या व्यवसायामुळे त्यांच्यातील व्यासंगशक्ती जवळजवळ आटून गेली होती. परंतु नियतीच्या मनात काहीतरी वेगळेच होते. जोगळेकर यांना प्राचीन आणि मध्ययुगीन नाणी गोळा करण्याचा एक आगळावेगळा छंद जडला होता. त्यांच्या आप्तेष्टांच्या आणि परिचितांच्या मते हे एक केवळ वेड किंवा व्यसन होते, पण याच छंदाने त्यांच्या आयुष्याला एक मोठी आणि ऐतिहासिक कलाटणी दिली. जुन्या नाण्यांच्या शोधात त्यांनी अक्षरशः कांजीवरमपासून ते पेशावरपर्यंत प्रवास केला आणि शेकडो नाणी जमवली. या नाण्यांवरील प्राचीन लेख वाचता येत नसल्यामुळे सुरुवातीला त्यांना ती नाणी खूप दुर्मिळ वाटायची, पण नंतर जेव्हा त्यांनी मुद्राशास्त्राचा सखोल अभ्यास केला, तेव्हा त्यांना खरा उलगडा झाला.

या छंदामुळे जोगळेकरांकडून भारताच्या प्राचीन इतिहासाची उत्तम उजळणी झाली. इतिहासाची निश्चित आणि क्रमबद्ध माहिती आपल्याकडे असावी म्हणून त्यांनी राजघराण्यांचे आणि ऐतिहासिक घटनांचे सविस्तर तक्ते तयार करण्यास सुरुवात केली. याच अभ्यासादरम्यान त्यांच्या लक्षात आले की भारताच्या प्राचीन इतिहासातील अनेक स्थूल आणि सूक्ष्म बाबींवर पंडितांमध्ये आणि इतिहासकारांमध्ये मोठे मतभेद आहेत. या मतभेदांचा अभ्यास करत असतानाच त्यांच्या संग्रहात सातवाहन राजांची काही नाणी जमा झाली होती. त्या काळात इतिहासकारांमध्ये आणि पुराणांमध्ये सातवाहनांना 'आंध्र' असे संबोधले जायचे. गतानुगतिकत्वाने जोगळेकरांनीही आपल्या तक्त्यामध्ये सातवाहनांच्या रकान्यावर 'आंध्र' असेच शीर्षक दिले होते.

याच काळात एक अत्यंत महत्त्वाची घटना घडली. भंडारकर ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूटचे प्रमुख आणि आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे विद्वान डॉ. सुकथनकर हे जोगळेकर यांच्याकडील नाणी पाहण्यासाठी एका सकाळी त्यांच्या घरी आले. जोगळेकरांनी तयार केलेले तक्ते पाहताना डॉ. सुकथनकरांची नजर 'आंध्र' या शीर्षकावर पडली. त्यांनी तात्काळ जोगळेकरांना थांबवून अत्यंत ठामपणे सांगितले की सातवाहन हे आंध्र नव्हते. सातवाहनांच्या राजवटीशी संबंधित असलेले शिलालेख, शिल्पे, नाणी आणि 'गाथासप्तशती'सारखे साहित्यिक पुरावे हे स्पष्ट करतात की ते महाराष्ट्राचेच होते आणि त्यांचे मूळ स्थान महाराष्ट्रच आहे. डॉ. सुकथनकरांनी जोगळेकरांना या उपेक्षित कालखंडावर लक्ष केंद्रित करण्याचा आणि शक्य तर सातवाहनांचा इतिहास लिहिण्याचा बहुमोल सल्ला दिला.

जेव्हा डॉ. सुकथनकरांनी 'गाथासप्तशती'चे नाव काढले, तेव्हा जोगळेकर थोडे चमकले. त्या काळी समाजात आणि विद्वानांमध्ये असा एक मोठा प्रवाद होता की गाथासप्तशती हा केवळ उत्तान शृंगाराचा आणि प्रणयकथांचा संग्रह आहे. स्वतःला 'आर्य पंडित' आणि 'संस्कृतीचे रक्षक' मानणाऱ्या वर्गाप्रमाणेच जोगळेकरांनीही याच गैरसमजामुळे तो ग्रंथ कधी वाचला नव्हता. परंतु डॉ. सुकथनकरांनी त्यांचा हा गैरसमज पूर्णपणे दूर केला. त्यांनी समजावून सांगितले की गाथासप्तशती हा प्राकृत वाङ्मयातील आद्य आणि अग्रगण्य असा ग्रंथ आहे. प्राचीन महाराष्ट्राच्या खेड्यापाड्यातील आणि ग्रामीण जीवनाचे अत्यंत अस्सल आणि प्रामाणिक प्रतिबिंब या गाथांमध्ये उमटलेले आहे. अनेक रसिक पंडितांनी त्यावर टीका लिहिल्या आहेत आणि साहित्यशास्त्रज्ञांनी त्यातील वचनांचे मोठ्या अभिमानाने दाखले दिले आहेत. डॉ. सुकथनकरांच्या या आग्रहामुळे आणि योग्य मार्गदर्शनामुळे जोगळेकरांनी प्राचीन महाराष्ट्राचा, सातवाहनांचा आणि गाथासप्तशतीच्या सखोल अभ्यासाचा पक्का निश्चय केला.

या ग्रंथाची महाराष्ट्राला कशी ओळख झाली, याचाही अत्यंत विस्तृत आढावा जोगळेकरांनी या प्रस्तावनेत घेतला आहे. गाथासप्तशतीला पहिला मुद्रणसंस्कार देण्याचे आणि त्याचा सांगोपांग अभ्यास करण्याचे मोठे श्रेय डॉ. वेबर या जर्मन विद्वानाला जाते. त्यांनी एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात या ग्रंथाच्या आवृत्त्या लाइप्सिग येथून प्रसिद्ध केल्या. त्यानंतर रावसाहेब विश्वनाथ नारायण मंडलीक यांनी अठराशे त्र्याहत्तर साली मुंबईच्या रॉयल एशियाटिक सोसायटीपुढे निबंध वाचून महाराष्ट्रातील विद्वानांचे याकडे लक्ष वेधले. डॉ. रामकृष्ण भांडारकर आणि इतर इतिहासकारांनीही आपल्या लेखनातून याचा उल्लेख केला. परंतु खऱ्या अर्थाने या ग्रंथाच्या अंतरंगाचा पहिला आणि सखोल परिचय करून देण्याचे श्रेय श्री. राजारामशास्त्री भागवत यांना जाते. त्यांनी आपल्या 'प्राकृत भाषेची विचिकित्सा' या पुस्तकातून गाथासप्तशतीमधील गाथांचे उत्कृष्ट रसग्रहण केले. शास्त्रीबुवांनी तत्कालीन अलंकारिकांवर आणि पंडितांवर जोरदार टीका केली होती, ज्यांनी केवळ शृंगाराची कावीळ झाल्यामुळे या गाथांमधील साध्या आणि नैसर्गिक उक्तींवर अश्लीलतेचा आरोप केला होता.

या प्रस्तावनेत जोगळेकरांनी गाथासप्तशतीच्या विविध हस्तलिखित प्रती आणि त्यावर लिहिल्या गेलेल्या संस्कृत टीकांचाही अत्यंत सविस्तर आढावा घेतला आहे. गाथासप्तशतीची हस्तलिखिते भारताच्या कानाकोपऱ्यात, अगदी काश्मीरपासून ते कन्याकुमारीपर्यंत सापडतात. यावरून या ग्रंथाची अफाट लोकप्रियता सिद्ध होते. अनेक साहित्यिकांनी आणि रसिकांनी या ग्रंथावर टीका लिहिल्या आहेत, ज्यामध्ये कुलनाथ, पीतांबर आणि विशेषतः 'गंगाधर' या टीकाकाराचे नाव अग्रगण्य आहे. गंगाधराने आपली टीका अत्यंत सम्यक पद्धतीने लिहिली आणि सामान्य वाचकांना व रसिकांना या गाथांचा खरा अर्थ समजावून सांगितला. गाथासप्तशतीमधील बहुतांश गाथा या शृंगारिक असल्या तरी त्यामध्ये ग्राम्यता नाही, तर एक प्रकारची अभिजात विदग्धता आहे, हे या टीकाकारांनी आपल्या लेखनातून सिद्ध केले आहे.

या प्रस्तावनेत जोगळेकरांनी प्राकृत भाषेचे सौंदर्य आणि सातवाहन काळातील तिचे महत्त्व यावर अत्यंत मौलिक प्रकाश टाकला आहे. प्राकृत भाषा ही कोणत्याही व्याकरणाच्या कृत्रिम बंधनात न अडकलेली आणि सामान्य जनतेची स्वभावसिद्ध अशी बोलभाषा होती. तत्कालीन समाजात संस्कृत ही मूठभर पंडितांची, देवपूजेची आणि राजदरबाराची भाषा असली तरी बहुजन समाजाचा दैनंदिन व्यवहार हा प्राकृतमध्येच चालत असे. जेव्हा परकीय शकांनी आणि यवनांनी भारतावर आक्रमणे केली, तेव्हा भारतीय संस्कृतीचे पुनरुत्थान करण्याचे मोठे कार्य सातवाहन राजांनी केले. त्यांनी केवळ परकीयांचा लष्करी पराभवच केला नाही, तर सांस्कृतिक आक्रमणाला थोपवण्यासाठी त्यांनी सामान्य जनतेच्या 'महाराष्ट्री प्राकृत' भाषेला मोठा राजाश्रय दिला.

सम्राट हाल सातवाहन याने या भाषेतील ग्रामीण जनतेच्या तोंडी असलेल्या लाखो गाथांचे संकलन करून त्यातून उत्कृष्ट सातशे गाथांचा एका महान कोशाची निर्मिती केली. बाणभट्टासारख्या महाकवीनेही हर्षचरितामध्ये सातवाहन राजाची स्तुती करताना असे म्हटले आहे की, ज्याप्रमाणे एखादा राजा अत्यंत शुद्ध आणि निर्दोष रत्नांचा अविनाशी खजिना निर्माण करतो, तसाच अविनाशी आणि अभिजात सुभाषितरत्नांचा हा कोश सातवाहनाने निर्माण केला आहे. स. आ. जोगळेकर यांच्या या अखंड आणि प्रदीर्घ तपश्चर्येमुळेच दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या महाराष्ट्राचा हा सांस्कृतिक, भाषिक आणि सामाजिक ठेवा आज आपल्यासमोर इतक्या लख्ख आणि शास्त्रशुद्ध स्वरूपात उभा राहिला आहे. एका नाण्यांच्या छंदापासून सुरू झालेला हा प्रवास महाराष्ट्राच्या आद्य लोकसाहित्याच्या पुनरुज्जीवनात कसा परावर्तित झाला, याची ही कहाणी खरोखरच थक्क करणारी आहे. या लेखमालेच्या पुढील भागांमध्ये आपण या प्रस्तावनेतील इतर महत्त्वपूर्ण पैलूंचा, जसे की तत्कालीन समाजजीवन, धार्मिक रूढी आणि भौगोलिक संदर्भ यांचा सविस्तर वेध घेणार आहोत.

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ