'माझी काटेमुंढरीची शाळा': एका ध्येयवेड्या शिक्षकाचा आदिवासी पाड्यातील संघर्षमय प्रवास

भारताच्या प्रदीर्घ इतिहासामध्ये असे अनेक ध्येयवेडे आणि समर्पित वृत्तीचे शिक्षक होऊन गेले, ज्यांनी निष्ठेने काम करत विद्यार्थ्यांच्या अनेक पिढ्या घडवल्या. आज आपल्या सभोवताली समाजाला दिशा देणारे जे अनेक यशस्वी आणि सुसंस्कृत विद्यार्थी आपण पाहतो, ते कदाचित अशाच निस्वार्थी शिक्षकांच्या अथक परिश्रमाचे फळ आहे. अशाच एका अफाट जिद्दीच्या आणि ध्येयवादी शिक्षकाची हृदयस्पर्शी कहाणी सांगणारे एक अप्रतिम पुस्तक म्हणजे "माझी काटेमुंढरीची शाळा."

या कादंबरीचे कथानक विदर्भातील गडचिरोली जिल्ह्याच्या दुर्गम आणि आदिवासी बहुल भागात वसलेल्या 'काटेमुंढरी' नावाच्या गावाभोवती फिरते. या कादंबरीचे नायक असणाऱ्या मास्तरांची जेव्हा या शाळेत बदली होते, तेव्हा त्यांचा प्रवास मुळीच सोपा नसतो. प्रवासाच्या सुरुवातीलाच एका टेम्पो ड्रायव्हरकडून त्यांना, "बाबूजी काहे को मरणे काटेमुंढरी जाते हो?" असा थेट आणि धडकी भरवणारा सल्ला मिळतो. तरीही न डगमगता ते त्या अतिदुर्गम गावात पोहोचतात आणि येथूनच त्यांच्या एका खडतर पण सुंदर प्रवासाला सुरुवात होते. ज्या गावातील शाळेत मुले चुकूनही फिरकत नाहीत, अशा ठिकाणी मुलांना गोळा करून शाळेत आणण्यापासून त्यांचा खरा संघर्ष सुरू होतो. विशेष म्हणजे, ज्या शिक्षकाच्या जागी त्यांची बदली झालेली असते, त्या शिक्षकाचा तिथे खून झालेला असतो. इतकी भयानक आणि अस्वस्थ करणारी पार्श्वभूमी असतानाही, हा ध्येयवेडा शिक्षक तिथे खंबीरपणे पाऊल ठेवतो आणि इथल्या आदिवासी मुलांचे भविष्य उज्वल करण्याचा ध्यास घेऊन आपल्या कामाला लागतो.

या प्रवासात मास्तरांच्या वाटेवर अनेक मोठे खाचखळगे येतात, पण ते प्रत्येक संकटातून नव्याने उभारी घेतात. या प्रक्रियेत ते स्वतः अनेक नव्या गोष्टी शिकतात आणि आदिवासींचे जगणे जवळून अनुभवतात. आदिवासींचे खळखळणाऱ्या पाण्यासारखे नितळ व निरागस जीवन, चार भिंतीत आणि पाठ्यपुस्तकांत न मावणारी तिथल्या मुलांची अफाट जिज्ञासा आणि शिक्षणाचे ज्वलंत प्रश्न हे सर्व या कादंबरीच्या पानापानांतून जिवंतपणे वाचकाला भेटत राहते. या कथानकात अनेक हृद्य पात्रे भेटतात; जसे की, स्वतःवर झालेल्या खोट्या आरोपामुळे व्यथित होऊन आत्महत्या करणारा एक आदर्श शिक्षक नागोसे गुरुजी, मुलांच्या शिक्षणाविषयी अपरिमित आस्था बाळगणारा मडगू पाटील आणि जंगलातील कंदमुळे खाऊन जगणारा, पण शाळेत जाण्यासाठी आपल्या वडिलांचा जबर मार निमूटपणे सहन करणारा शिदू. ही सर्व पात्रे वाचकांच्या मनाचा ठाव घेतात. याच आदिवासी गावात हा शिक्षक सलग २५ वर्षे अत्यंत ध्येयनिष्ठेने ज्ञानदानाचे पवित्र कार्य करतो आणि तिथल्या विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात शिक्षणाची एक नवी पहाट घेऊन येतो.

एकंदरच, ही कादंबरी वाचकांना अत्यंत अंतर्मुख करणारी आणि विचार करायला लावणारी आहे. काटेमुंढरीच्या या ध्येयवादी शिक्षकाविषयी आणि त्यांच्या त्यागाविषयी आपल्या मनात एक विशेष आदर आणि आस्था निर्माण होते. त्यांचे हे संपूर्ण जीवन आपल्याला शिक्षणाकडे आणि उपेक्षित समाजाकडे पाहण्याचा एक पूर्णपणे आगळावेगळा आणि प्रगल्भ दृष्टिकोन देऊन जाते. आजही आपल्या देशातील बहुतांश दुर्गम भागांमधील परिस्थिती फारशी सुधारलेली नाही, हे विदारक सत्य या पुस्तकाच्या निमित्ताने आपल्यासमोर येते.

हे पुस्तक वाचून भारावून गेल्यानंतर, मी जेव्हा लेखक गो. ना. मुनघाटे यांच्याविषयी इंटरनेटवर अधिक माहिती शोधली, तेव्हा मला समजले की 'काटेमुंढरी' हे प्रत्यक्ष नकाशावर नसून ते एका प्रातिनिधिक आणि काल्पनिक गावाचे नाव आहे. या कादंबरीची आणि त्यामागच्या खऱ्या संघर्षाची अतिशय सविस्तर माहिती लेखकाच्या मुलाने एका ब्लॉग पोस्टमध्ये सुंदररीत्या मांडली आहे. त्यामुळे, हे पुस्तक वाचून झाल्यावर रसिकांनी ती माहितीपूर्ण ब्लॉग पोस्ट देखील आवर्जून वाचायला हवी.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण