प्राचीन प्राकृत पैशाची भाषा: भारताच्या भाषिक इतिहासातील एक गूढ आणि अद्भुत अध्याय

भारताचा भाषिक इतिहास अत्यंत प्राचीन, समृद्ध आणि तितकाच गुंतागुंतीचा आहे. संस्कृत भाषेला जरी अभिजात आणि देववाणी मानले गेले असले, तरी प्राचीन भारतात तळागाळातील सर्वसामान्यांच्या संवादाचे मुख्य माध्यम 'प्राकृत' भाषा हेच होते. प्राकृत भाषेचे मुख्यत्वे शौरसेनी, मागधी, महाराष्ट्री आणि पैशाची असे प्रमुख प्रकार पडतात. या सर्व प्रकारांमध्ये 'पैशाची' ही भाषा सर्वाधिक गूढ, कुतूहल निर्माण करणारी आणि आज पूर्णपणे लुप्त झालेली भाषा आहे. पैशाची या नावावरूनच या भाषेभोवती अनेक रहस्ये आणि दंतकथा गुंफल्या गेल्या आहेत. प्राचीन व्याकरणकारांच्या मते, ही भाषा 'पिशाच्च' नावाच्या लोकांची किंवा जमातीची होती. पिशाच्च हा शब्द आज आपण भुताखेतांशी जोडतो, परंतु प्राचीन काळी हा शब्द जंगलात, पर्वत रांगांमध्ये किंवा दुर्गम भागात राहणाऱ्या एका विशिष्ट आदिवासी जमातीसाठी वापरला जात असावा. या दुर्गम भागात राहणाऱ्या लोकांनी जी नैसर्गिक प्राकृत भाषा बोलली, तिलाच तत्कालीन साहित्यिकांच्या आणि व्याकरणकारांच्या दरबारात 'पैशाची' किंवा 'भूतभाषा' म्हणून ओळखले गेले.

पैशाची भाषेचे मूळ भौगोलिक स्थान नेमके कुठे होते, यावर आजही भाषातज्ज्ञ आणि इतिहासकारांमध्ये मोठे मतभेद आहेत. प्रसिद्ध ब्रिटिश भाषाशास्त्रज्ञ जॉर्ज ग्रियर्सन यांच्या मते, पैशाची भाषेचा उगम प्राचीन भारताच्या वायव्य सरहद्दीवर, म्हणजेच आजच्या अफगाणिस्तान, काश्मीर आणि गांधार प्रदेशात झाला असावा. त्यांच्या मते, या भागातील 'दर्दी' भाषा समूहाशी पैशाचीचे खूप जवळचे साधर्म्य आहे आणि तिथूनच ती मध्य भारताकडे झिरपली असावी. तर दुसऱ्या बाजूला, अनेक भारतीय विद्वानांचे असे ठाम मत आहे की पैशाची भाषेचा उगम विंध्य पर्वताच्या घनदाट जंगलात आणि मध्य भारताच्या पठारावर झाला असावा. याला सर्वात मोठा ऐतिहासिक आणि साहित्यिक आधार म्हणजे गुणाढ्य या अत्यंत प्रतिभावान विद्वानाने लिहिलेला 'बृहत्कथा' हा ग्रंथ होय. गुणाढ्याची कथा ही महाराष्ट्राच्या आणि सातवाहन साम्राज्याच्या गौरवाशी घट्ट जोडलेली असल्याने, पैशाची भाषेचा दख्खनच्या आणि विंध्य प्रदेशाच्या लोकजीवनाशी असलेला संबंध अधिक गडद आणि विश्वासार्ह वाटतो.

पैशाची भाषेचा आणि तिच्या साहित्याचा उल्लेख निघतो, तेव्हा 'गुणाढ्य' आणि त्याच्या 'बृहत्कथा' या महान ग्रंथाचा संदर्भ अपरिहार्य ठरतो. सातवाहनकालीन महाराष्ट्राच्या आणि सातवाहनांची राजधानी असलेल्या प्रतिष्ठानच्या (आजचे पैठण) ऐतिहासिक वैभवात गुणाढ्याची कथा अत्यंत रंजक आणि नाट्यमय आहे. सातवाहन राजा सातकर्णी (काही आख्यायिकांनुसार राजा हाल किंवा त्याच्या समकालीन सातवाहन राजा) याच्या दरबारात गुणाढ्य हा एक अत्यंत विद्वान आणि संस्कृतचा गाढा अभ्यासक असलेला मंत्री होता. असे सांगितले जाते की, एकदा राजाला राणीसोबत जलक्रीडा करत असताना राणीने संस्कृतमधून एक साधे वाक्य उच्चारले, ज्याचा अर्थ राजाला समजला नाही. या अज्ञानामुळे राजाला अत्यंत कमीपणा वाटला आणि त्याने लवकरात लवकर संस्कृत शिकण्याचा चंग बांधला. गुणाढ्याने राजाला सहा वर्षांत पूर्ण संस्कृत शिकवण्याची हमी दिली, परंतु शर्ववर्मन नावाच्या दुसऱ्या एका महत्त्वाकांक्षी विद्वानाने राजाला अवघ्या सहा महिन्यांत संस्कृत शिकवण्याचे आव्हान स्वीकारले. या शर्यतीत गुणाढ्याने अत्यंत रागाच्या भरात अशी प्रतिज्ञा केली की, जर शर्ववर्मन यशस्वी झाला, तर आपण संस्कृत, प्राकृत आणि स्थानिक देशी भाषा बोलणे कायमचे सोडून देऊ. शर्ववर्मन आपल्या कार्यात यशस्वी झाला आणि राजाला संस्कृतचे ज्ञान प्राप्त झाले. परिणामी, गुणाढ्याला आपली प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यासाठी स्वतःच्या मातृभाषेचा आणि राजभाषेचा त्याग करून राजदरबार सोडावा लागला आणि विंध्य पर्वताच्या घनदाट अरण्यात अज्ञातवासात जावे लागले.

विंध्य पर्वताच्या दुर्गम जंगलात राहताना गुणाढ्याचा संपर्क तिथल्या स्थानिक आदिवासी आणि पिशाच्च जमातीशी आला. प्रतिज्ञेनुसार तो समाजातील प्रचलित आणि शिष्ट भाषा बोलू शकत नव्हता, त्यामुळे त्याने आपला संवाद साधण्यासाठी या जंगलातील लोकांची 'पैशाची' भाषा अत्यंत कष्टाने आत्मसात केली. याच जंगलात त्याने भारतीय साहित्यातील एक अवाढव्य आणि महान कलाकृती निर्माण केली, जिचे नाव होते 'बृहत्कथा'. दंतकथेनुसार, जंगलात लिहिण्यासाठी कोणतीही शाई उपलब्ध नसल्यामुळे गुणाढ्याने स्वतःच्या शरीरातील रक्त काढून त्या रक्ताने आणि झाडाच्या पानांचा कागद म्हणून वापर करून सात लाख श्लोकांचा हा प्रचंड मोठा ग्रंथ पैशाची भाषेत लिहून काढला. हा ग्रंथ म्हणजे तत्कालीन भारतीय समाजातील कथा, उपकथा, साहसी प्रवास, आणि मानवी भावभावनांचा एक अथांग आणि जिवंत सागर होता. 

अनेक वर्षांच्या तपश्चर्येनंतर गुणाढ्याने हा रक्ताने लिहिलेला पैशाची भाषेतील ग्रंथ आपल्या शिष्यांकरवी सातवाहन राजाकडे प्रतिष्ठानला पाठवला. परंतु, राजाने जेव्हा पाहिले की हा ग्रंथ संस्कृत किंवा महाराष्ट्री प्राकृत सारख्या 'शिष्ट' आणि प्रगत मानल्या जाणाऱ्या भाषेत नसून तो एका 'रानटी' आणि 'अशुद्ध' मानल्या जाणाऱ्या पैशाची भाषेत लिहिला आहे, तेव्हा त्याने त्या ग्रंथाचा थेट अवमान करून तो दरबारातून नाकारला. आपल्या आयुष्यातील सर्वात मोठ्या आणि अत्यंत कष्टाने निर्माण केलेल्या साहित्यकृतीचा हा अपमान सहन न झाल्यामुळे अत्यंत दुःखी झालेल्या गुणाढ्याने जंगलात एक मोठा अग्नी प्रज्वलित केला. तो स्वतः बृहत्कथेची एक-एक पाने रडत रडत वाचून ती अग्नीला समर्पित करू लागला. असे म्हणतात की, त्याच्या या कथा इतक्या रंजक, हृदयस्पर्शी आणि मंत्रमुग्ध करणाऱ्या होत्या की जंगलातील हिंस्र पशू-पक्षीही आपले जन्मजात वैर विसरून ती कथा ऐकण्यासाठी आणि अश्रू ढाळण्यासाठी त्याच्याभोवती शांतपणे बसले होते. जेव्हा राजाला आपल्या या घोडचुकीची माहिती समजली, तेव्हा तो धावत जंगलात आला, पण तोपर्यंत सात लाख श्लोकांपैकी सहा लाख श्लोक जळून पूर्णपणे खाक झाले होते. राजाने गुणाढ्याची मनःपूर्वक माफी मागितली आणि अग्नीतून वाचलेला उरलेला एक लाख श्लोकांचा ग्रंथ अत्यंत सन्मानाने आपल्या दरबारात आणला. पैशाची भाषेतील हाच तो एकमेव आणि सर्वात मोठा साहित्यिक पुरावा मानला जातो, ज्याने पुढे संपूर्ण भारतीय साहित्याला एक नवीन आणि अत्यंत समृद्ध दिशा दिली.

आज मूळ पैशाची भाषेतील 'बृहत्कथा' ही महान कलाकृती जगात कुठेही मूळ स्वरूपात अस्तित्वात नाही. ती काळाच्या ओघात पूर्णपणे नष्ट झाली आहे. परंतु या ग्रंथाचा प्रभाव भारतीय साहित्य विश्वावर इतका प्रचंड आणि खोलवर होता की, नंतरच्या काळात काश्मिरी कवी सोमदेव याने संस्कृतमध्ये 'कथासरित्सागर' आणि क्षेमेंद्र याने 'बृहत्कथामंजरी' यांसारखे महान ग्रंथ याच पैशाची बृहत्कथेच्या आधारावर रचले. जगभरात ज्या ग्रंथांचे सर्वाधिक भाषांतर झाले आहे, त्या 'पंचतंत्र' आणि 'हितोपदेश' यांसारख्या जगप्रसिद्ध कथासंग्रहांवरही या पैशाची भाषेतील साहित्याचा आणि त्यातील कथा सांगण्याच्या शैलीचा मोठा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो. प्राचीन भारतीय व्याकरणकार जसे की वररुची, हेमचंद्र आणि भामह यांनी त्यांच्या ग्रंथांमध्ये पैशाची भाषेच्या व्याकरणाचे काही अत्यंत महत्त्वाचे नियम नमूद करून ठेवले आहेत. या व्याकरणकारांच्या मते, पैशाची भाषेत कठोर आणि मृदू व्यंजनांचा एक अत्यंत विशिष्ट आणि वेगळा वापर होता. उदाहरणार्थ, या भाषेत 'द' ऐवजी 'त', आणि 'ग' ऐवजी 'क' असा उच्चार वारंवार केला जात असे. तसेच 'ण' आणि 'न' यांच्या वापरातही वेगळेपण होते. यामुळे या भाषेचा नाद कानाला थोडा कठोर आणि कर्कश वाटत असावा, ज्यामुळे तत्कालीन उच्चभ्रू आणि शिष्ट समाजाने तिला कायमच दुय्यम दर्जा दिला असावा.

प्राचीन पैशाची भाषेचा हा अस्त अत्यंत वेदनादायी आणि विचार करायला लावणारा आहे. राजदरबाराचा आश्रय न मिळाल्यामुळे, शिष्ट समाजाने तिला अशुद्ध मानल्यामुळे आणि तिचे लिखित साहित्य जाणीवपूर्वक जतन न केल्यामुळे ही भाषा हळूहळू काळाच्या ओघात कायमची लुप्त झाली. ती भाषा बोलणारे लोक एकतर इतर विकसित आणि प्रबळ भाषांच्या प्रवाहात मिसळून गेले किंवा त्यांची संस्कृतीच नष्ट झाली. परंतु, एक भाषा म्हणून पैशाचीने प्राचीन भारताच्या साहित्यिक आणि सांस्कृतिक जडणघडणीत जे अमूल्य आणि कधीही न मिटणारे योगदान दिले आहे, ते पुसून टाकता येणार नाही. गुणाढ्याचा तो स्वतःच्या रक्ताने लिहिलेला ग्रंथ आज जरी प्रत्यक्ष आपल्याकडे नसला, तरी कथासरित्सागराच्या पानापानांमधून पैशाची भाषेचा तो अमर आत्मा आजही भारतीय साहित्यात जिवंत आहे. प्राचीन पैशाची भाषा ही आपल्याला एक अत्यंत मोठा आणि महत्त्वाचा धडा देते की, कोणतीही भाषा ही कधीच रानटी, दुय्यम किंवा अशुद्ध नसते; ती केवळ तिच्या विशिष्ट संस्कृतीचा आणि लोकजीवनाचा अत्यंत प्रामाणिक आणि अविभाज्य भाग असते. अशा सर्व प्रादेशिक आणि बोली भाषांचे संवर्धन करणे हे एका प्रगल्भ समाजाचे आद्य कर्तव्य असते.

संदर्भ ग्रंथांची यादी:

१. 'प्राकृत भाषेचा इतिहास' - डॉ. प्र. न. जोशी.
२. 'संस्कृत साहित्याचा सोपपत्तिक इतिहास' - डॉ. वि. वा. करंबेळकर.
३. 'भारतीय साहित्याची रूपरेषा' - दुर्गा भागवत (कथासरित्सागर आणि गुणाढ्य यांच्या विशेष संदर्भासाठी).
४. 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र' - डॉ. रा. शं. मोरवंचीकर.
५. 'The Linguistic Survey of India' (Volume VIII, Part II) - George A. Grierson.
६. 'प्राचीन भारताचा इतिहास आणि संस्कृती' - डॉ. श. गो. कोलारकर.

एक मार्गदर्शन

एका तंत्र शिक्षण कार्यक्रमामध्ये माझे प्रशिक्षण सुरू होते. जवळपास महिनाभराचा कार्यक्रम होता. बहुतांश विद्यार्थी मन लावून अभ्यास करताना दिसत होते. त्यातीलच एक विद्यार्थी सकाळी बरोबर वेळेवर वर्गात पोहोचायचा, अतिशय तन्मयतेने सर्व तासिकांना हजेरी लावायचा आणि दिलेला अभ्यास देखील वेळेवर पूर्ण करायचा.
एक दिवस दुपारी जेवणाची मधली सुट्टी झाली. मी बाहेर निघत असतानाच त्याने मला थांबवले आणि बोलू लागला,
“नमस्कार सर, मी तुमचं फेसबुक प्रोफाईल बघितलं.”
त्याच्या चेहऱ्यावरील माझ्याबद्दलची उत्सुकता बघून मी देखील चमकलो. तो पुढे बोलू लागला,
“सर तुमच्या सगळ्या पोस्ट मराठी मधून असतात. खूप भारी वाटतं वाचायला. आपल्यातलंच कोणीतरी लिहिलेलं आहे असं वाटतं. इथं शिकवताना तुम्ही सर्वकाही इंग्रजीतून शिकवता. ते पण छान वाटतं आणि सर्वकाही समजतं. तुम्ही कोणत्या शाळेतून शिकला आहात सर?”
त्याच्या या प्रश्नाने माझ्या चेहऱ्यावर आपोआपच स्मित उमटले. आणि मी त्याला उत्तर दिले.
“अर्थातच मराठी शाळेत. माझं प्राथमिक शिक्षण जिल्हा परिषदेच्या शाळेमध्ये झालेलं आहे. आणि दहावीपर्यंत पूर्ण मराठी माध्यमातून शिकलेलो आहे.”
“मग तुम्ही इतकं चांगलं इंग्रजी कसं बोलू शकता?”, त्याचा पुढचा प्रश्न.
“कसं आहे मित्रा… जर तुमचं तुमच्या मातृभाषेवर प्रभुत्व असेल तर तुम्ही इतर कोणतीही भाषा अतिशय सहजपणे शिकू शकता. माझंही असंच झालय. इंग्रजी शिकताना, बोलताना मी इतर कुठल्याही अन्य भाषेचा विचार केला नाही. किंवा पर्याय देखील शोधला नाही. बाहेरून आपल्या भागात आलेले लोक मराठी कसे बोलू शकतात? कारण त्यांनी जर मराठी ऐकली तरच हे शक्य आहे. तसेच मी देखील करतो. तुम्ही इंग्रजी ऐकली तरच तुम्ही ती बोलू शकता. आणि मातृभाषेतून शिकल्यामुळे मला कोणतीही गोष्ट अतिशय पटकन समजायला लागते. कदाचित याचमुळे मराठी इतकीच इंग्रजी देखील मला सहज जमत असावी.”
याशिवाय त्याला मार्गदर्शनपर इतर अनेक गोष्टी मी सांगितल्या. त्याला देखील त्या पटल्या. एक वेगळाच उत्साह त्याच्या चेहऱ्यावर दिसून येत होता. शिवाय त्याचा आत्मविश्वास वाढविण्यास माझी मदत झाली, याचे देखील मला समाधान लाभले. 

दोष

एका राष्ट्रीय शिक्षण संस्थेतून संस्थेतील प्रशिक्षण कार्यक्रम नुकताच संपला होता आणि त्यांचे कंपन्यांसाठी प्लेसमेंट ड्राईव्ह सुरू होते. एक दिवस असाच प्रशिक्षण पूर्ण केलेल्या एक विद्यार्थी मला संस्थेमध्ये भेटला. मी त्याला विचारले, 

“झाले का रे प्लेसमेंट?”

“नाही ना सर अजून.”

“अरे मी पण ऐकलंय की ८० टक्के मुलांचे प्लेसमेंट झालेले आहे.”

“सर ते सगळे साउथ आणि नॉर्थ इंडियन आहेत. तुम्हाला माहितीये ना त्यांची इंग्रजी किती भारी असते. म्हणून मिळाला त्यांना जॉब!”. मला त्याच्या या उत्तराचा राग आला. मी त्याला तात्काळ सुनावले.

“तू तर इंग्लिश मीडियमचा आहेस ना. मग काय प्रॉब्लेम झाला? आणि मुर्खा साउथ इंडियन लोकांचा कौतुक मला नको सांगू. जेव्हा इंग्रजी बोलायची वेळ येत होती तेव्हा तू हमरे-को तुमरे-को करत बोलत होता, हे पाहिलेय मी. त्या साउथ इंडियन लोकांसाठी त्यांची भाषा आणि इंग्रजी या दोनच भाषा महत्त्वाच्या. आणि नॉर्थ इंडियन साठी हिंदी आणि इंग्रजी या दोन. तुम्ही बसा हमरे-को तुमरे-कोला कवटाळून. आणि दोष इतरांना द्या.”

आजही जेव्हा इंग्रजी बोलायची वेळ येते तेव्हा मराठी मुले हमरे-को तुमरे-कोच्या भाषेला प्राधान्य देतात. आणि सरळ सरळ इंग्रजी बोलायचं टाळतात. खरंतर ही तिसरी भाषा आपल्यावर थोपवल्याने आपलं नुकसान तर झाले नाहीये ना, याचा विचार करण्याची वेळ आलीये. 

• तुषार भ. कुटे.  

त्रिभाषा सूत्र

स्वातंत्र्यानंतर भाषा आधारित राज्य रचना पूर्ण झाल्यावर भारतीय भारतीय संघराज्यातील राज्यांनी शालेय शिक्षणासाठी त्रिभाषा सूत्राचा अवलंब केला होता. किंबहुना केंद्र सरकारनेच स्थानिक भाषा, हिंदी भाषा आणि इंग्रजी भाषा या सूत्राचा राज्यांना अवलंब करण्यासाठी सांगितले. उत्तर भारतातील स्थानिक भाषा ही हिंदी असल्यामुळे त्या ठिकाणी केवळ द्विभाषा सूत्रच लागू होते. मात्र अन्य उर्वरित भारतामध्ये भारतीय संघराज्याची राजभाषा म्हणून हिंदी भाषा अभ्यासक्रमात टाकण्यात आलेली आहे. अर्थात तेव्हापासूनच केरळ आणि तमिळनाडू सारख्या राज्यांनी केंद्राला त्रिभाषा सूत्राच्या केराची टोपली दाखवली होती. आजतागायत या राज्यांमध्ये स्थानिक भाषा व इंग्रजी या दोनच भाषा शालेय शिक्षणात शिकवल्या जातात. अर्थात याचा त्यांना कधीही तोटा झालेला नाही!
उत्तर भारत वगळता अन्य भारतामध्ये शालेय शिक्षणात द्वितीय भाषा म्हणून हिंदीचा समावेश केला जातो. मागील काही दशकांची स्थिती पाहता त्रिभाषा सूत्राचा पुनर्विचार करण्याची आवश्यकता निर्माण झालेली आहे. काही वर्षांपूर्वी इंग्रजी भाषेचे महत्त्व लक्षात घेता महाराष्ट्र सरकारने पहिलीपासूनच इंग्रजी या विषयाचा अभ्यासक्रमामध्ये समावेश केला. तो यशस्वी देखील झाला आहे. परंतु आजची परिस्थिती पाहता पाचवीच्या अभ्यासक्रमापासून हिंदी भाषेचा अतिरिक्त बोजा विद्यार्थ्यांवर पडत असलेला दिसतो. काळाची पावले ओळखून जसा इंग्रजीचा समावेश अभ्यासक्रमामध्ये करण्यात आला तसाच हिंदी या अनावश्यक विषयाऐवजी 'संगणकीय भाषा' हा सर्वोत्तम पर्याय निवडता येऊ शकतो.
एकविसावे शतक हे संगणकीय प्रगतीच्या पुढच्या टप्प्याने सुरू झाले. हळूहळू ते संगणकीय कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या दिशेने प्रवास करत आहे. म्हणूनच विद्यार्थ्यांना संगणकीय प्रोग्रामिंग करता यावी ही येणाऱ्या काळाची गरज ठरणार आहे. शिवाय भारत सरकारने जाहीर केलेल्या नवीन शैक्षणिक धोरणांमध्ये देखील इयत्ता सहावी पासून संगणकीय प्रोग्रामिंग भाषा अभ्यासक्रमामध्ये असावी असे सुचवलेले आहे. अर्थात यामुळे विद्यार्थ्यांवरील अतिरिक्त ताण तयार होईल असे वाटते. तो कमी करायचा असल्यास मराठी, इंग्रजी आणि संगणकीय भाषा असे त्रिभाषा सूत्र ठरविता येऊ शकते.
बहुतांश मुलांना आज लहान वयातच मोबाईल तसेच संगणक यांची ओळख होत असते. परंतु त्याचा वापर ते केवळ गेम खेळणे किंवा व्हिडीओ बघणे यासाठीच करत असतात. या यंत्रांचा निश्चित उपयोग काय, हे संगणकीय प्रोग्रामिंगद्वारे विद्यार्थ्यांना समजू शकते. शिवाय त्यादृष्टीने त्यांचा मेंदू देखील विकसित होण्याकरता मदत होऊ शकेल. 

आज संगणकाचा उपयोग प्रत्येक क्षेत्रातच केला जात आहे. म्हणून विद्यार्थ्यांनी करिअरच्या दृष्टीने कोणतेही क्षेत्र निवडले तरी त्यांना संगणकीय प्रोग्रामिंग माहीत असणे आवश्यक बनले आहे. याच कारणास्तव सर्वच माध्यमांच्या शाळांमध्ये नव्या त्रिभाषीय सूत्राचा अवलंब राज्य सरकारने करावा. जेणेकरून विद्यार्थ्यांवरील अतिरिक्त ताण न वाढता त्यांचा शालेय जीवनातच कौशल्य विकास होण्यास मदत होईल.

Ⓒ तुषार भ. कुटे.

मराठी गौरव आणि आपलं योगदान

आज जागतिक मराठी भाषा गौरव दिन. मागच्या काही वर्षांपासून आपण हा दिवस मोठ्या प्रमाणात साजरा करायला लागलो आहोत. यामागचे निश्चित कारण माहिती नाही परंतु आपल्या भाषेविषयी लोकांमध्ये जनजागृती होत आहे, ही निश्चितच स्वागतार्ह बाब आहे. सोशल मीडियाच्या माध्यमातून लोक आपल्या भाषेचा गौरव करताना दिसतात. परंतु त्याच भाषेसाठी व तिच्या वृद्धीसाठी आपला कितपत हातभार असतो? या प्रश्नाचे उत्तर मात्र मिळताना दिसत नाही. किंबहुना आपल्या कृतीमधून देखील या प्रश्नाचे उत्तर मराठी माणसांना देता येत नाही, ही खेदाची गोष्ट आहे. आपल्या भाषेची वृद्धी व्हावी यासाठी दैनंदिन जीवनातील अनेक ठिकाणी तिचा वापर होणे तसेच तिचा प्रसार करणे महत्त्वाचे असते. परंतु मराठी माणूस अश्याच बहुतांश विषयांत प्रमाणात नापास झालेला दिसतो.

सार्वजनिक ठिकाणची मराठी

महाराष्ट्राची राज्यभाषा तसेच सर्वसामान्य वापरामध्ये येणारी भाषाही मराठी आहे. परंतु मागच्या काही वर्षांपासून बाहेरच्या राज्यांमधून महाराष्ट्रात येणाऱ्यांची संख्या वेगाने वाढताना दिसते आहे. महाराष्ट्र हे एक समृद्ध राज्य आहे. तसेच सहिष्णू देखील आहे. 'अतिथी देवो भव' या उक्तीचा तंतोतंत आत्मसात करणारे राज्य आहे. याचाच फायदा करून घेण्यासाठी परप्रांतीयांची महाराष्ट्रामध्ये संख्या वाढते आहे. स्वतःला राष्ट्रभाषा म्हणून घेणाऱ्या भाषिकांची संख्या एकेकाळी एक आकडी टक्क्यांमध्ये होती. ती आज दोन आकडी झालेली आहे. एका अर्थाने हे मराठी भाषिकांवरील अतिक्रमण नाही का? हाही प्रश्न पडतो. खरंतर आपणच 'अतिसहिष्णू' प्रकारांमध्ये गणले जायला लागलो आहोत. अगदी मुंबईचे उदाहरण घेतलं तर महाराष्ट्राच्या या राजधानीमध्ये सार्वजनिक जीवनात चोरून बोलली जाणारी भाषा ही मराठी आहे! अगदी मराठी माणूस देखील छातीठोकपणे सार्वजनिक ठिकाणी मराठीमध्ये बोलताना दिसत नाहीये. ही शोकांतिका केवळ आपल्याच नाकर्तेपणामुळे आलेली आहे. हळूहळू हे लोण महाराष्ट्रातील अन्य शहरात देखील पसरायला सुरुवात झालेली आहे. इथला मराठी माणूस मराठी बोलण्याचे नाकारतो. समोरच्याच्या भाषेमध्ये बोलायला सुरुवात करतो. असं असेल तर आपल्या भाषेची आपल्याच राज्यांमध्ये प्रगती कशी होणार? हा मोठा प्रश्न आहे. अगदीच महाराष्ट्रामध्ये एखादी मुस्लीम अथवा शीख पेहराव केलेला व्यक्ती जरी दिसली तरी मराठी माणूस त्याच्याशी थेट हिंदीमध्ये बोलायला सुरुवात करतो. म्हणजे त्याने मनाशी ठरवलेच असते की, समोरच्याला मराठी समजणार नाही! याच कारणामुळे परप्रांतीय लोक इथली भाषा शिकत नाहीत. मात्र आपल्याला त्यांच्या भाषेत बोलायला लावतात. लोकसंख्येनुसार मराठी ही भारतातील तिसऱ्या क्रमांकाची भाषा आहे. पण मराठी माणसाच्या अतिसहिष्णू वृत्तीमुळे ती लवकरच अधोगतीकडे जाईल असे दिसते! ग्रामीण भागात देखील उत्तरेकडून आलेल्या लोकांची संख्या वेगाने वाढते आहे. उत्तर भारतातील राजकीय नाकर्तेपणाचा त्रास महाराष्ट्रीय जनतेला होतो आहे. शिवाय ग्रामीण लोक देखील या लोकांशी हिंदीतच बोलण्याचा प्रयत्न करतात. जणू काही आपण कुठलीतरी आंतरराष्ट्रीय भाषा बोलत आहोत आणि आपणच सर्वज्ञानी आहोत, असं अनेकांना सूचित करायचं असतं. यातून परप्रांतीय भाषांचा उदोउदो केला जातो आणि आपोआपच आपली भाषा देखील मागे पडते. ही अतिशय चिंताजनक बाब आहे. मागच्या अनेक दशकांपासून महाराष्ट्रामध्ये परप्रांतीय लोंढे येतच आहेत. परंतु तत्कालीन जनतेमुळे त्यातील बहुतांश लोकांनी मराठी भाषा आत्मसात केल्याचे दिसते. सद्यस्थितीला मात्र असे जाणवत नाही. ही निश्चितच धोक्याची घंटा आहे. स्वतःला राष्ट्रीय पक्ष म्हणून घेणारे अनेक पक्षही हिंदी भाषेला राष्ट्रभाषा म्हणून पुढे आणतात. यामुळेच अन्य भारतीय भाषा अधोगतीकडे वाटचाल करीत आहेत. पुढील काही वर्षांमध्ये महाराष्ट्र द्विभाषिक राज्य म्हणून उदयास आले तर आश्चर्य वाटायला नको!

मराठी शाळा

आज महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय सर्वोच्च स्थानी विराजमान असलेल्या अनेक प्रसिद्ध व्यक्तींनी मराठी भाषेतूनच आपले शालेय शिक्षण पूर्ण केले. त्यांच्यासाठी मातृभाषेतून प्रगतीची द्वारे उघडली गेली. परंतु मागच्या दशकभरापासून शालेय शिक्षणामध्ये इंग्रजीने अतिक्रमण केल्याचे दिसते. इंग्रजी म्हणजे प्रगती हे जरी खरे असले तरीही आपले मूल तीन वर्षाचे झाल्यापासूनच त्याच्यावर इंग्रजीचा भडीमार करणे मात्र पूर्णतः चुकीचे आहे. भाषा तज्ञांच्या म्हणण्यानुसार मातृभाषेतील शिक्षणाचे सर्वोत्तम असते. परंतु आजच्या नव्या पालकांना याच्याशी काही घेणेदेणे नसल्याचे दिसते. मराठीला डावलून मोठ्या प्रमाणात इंग्रजी शाळा तयार होत आहेत. त्यातून इंग्रजीतून रट्टा मारून बाहेर पडणाऱ्या पिढ्या तयार होत आहेत. त्यामुळे आपोआपच आपल्या भाषेचा देखील ऱ्हास होताना दिसतो. महाराष्ट्र सरकार एकीकडे दुकानांवरील पाट्या मराठीमध्ये करण्याची सक्ती करते आहे. परंतु दुसरीकडे इंग्रजी शाळांना प्रोत्साहन देऊन मराठी शाळा बंद पाडल्या जात आहेत. सरकारमधील अति शिकलेले व 'हाय-फाय' इंग्रजीतून शिक्षण घेतलेले काही मंत्री सर्व शालेय शिक्षण इंग्रजीमध्ये करण्याच्या मागे लागलेले आहेत. एकीकडे राजकीय फायद्यासाठी मराठीचा उदो उदो करायचा आणि दुसरीकडे मराठी शाळांवर हातोडा चालवायचा, अशी दुटप्पी वृत्ती आज सरकारांमध्ये दिसून येते. मराठी शाळा टिकल्या नाहीत तर मराठी भाषेची वृद्धी होणार नाही. म्हणूनच मराठी भाषा टिकवायची असेल तर मराठी शाळा मजबूत व्हायला हव्यात.

मराठी साहित्य

भाषेला समृद्ध करणारी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे भाषेतील साहित्य होय. मराठीमध्ये गेल्या पन्नास वर्षांमध्ये अनेक अप्रतिम साहित्यिक कलाकृती तयार झाल्या. अनेक साहित्यिकांनी म्हणजेच लेखक आणि कवींनी मराठी साहित्य समृद्ध केले. त्यांच्या अनेक कलाकृती यासाहित्यामध्ये मैलाचा दगड म्हणून ओळखल्या जातात. परंतु मागील काही वर्षांमध्ये मराठी भाषेची साहित्यिक जडणघडण मंदावताना दिसत आहे. कदाचित साहित्यक्षेत्राला कमी दर्जा दिल्यामुळे तसेच वाचनसंस्कृती कमी झाल्यामुळे हे होत असावे, असे वाटते. म्हणजेच मराठी लोक मराठी वाचनाला प्राधान्य देत नाहीत. जर वाचकांची संख्या वाढलीच नाही तर दर्जेदार साहित्य कसे तयार होणार? साहित्याचा दर्जा वाढवायचा असल्यास वाचकांची संख्या वाढायला हवी. वाचनसंस्कृती भाषेमध्ये जोपासायला हवी. तरच उत्तमोत्तम लेखक भाषेमध्ये तयार होतील. शिवाय या क्षेत्राला हवे असणारे ग्लॅमर देखील तयार होईल. स्वतःला 'ग्लोबल' समजणाऱ्या मराठी भाषिकांना इंग्रजीतील नवे साहित्य माहित असते परंतु, मराठी साहित्याकडे मात्र हे सहज कानाडोळा करतात, ही शोकांतिका आहे.
एखाद्या पुरस्काराद्वारे साहित्याचा दर्जा ठरत नसला तरी एक विश्लेषण मांडावेसे वाटते. मराठी भाषेपेक्षा कमी लोकसंख्या असलेल्या बंगाली भाषेमध्ये आजपर्यंत सहा वेळा, कन्नड भाषेमध्ये आठ वेळा, मल्याळम भाषेमध्ये सहा वेळा तर उर्दू आणि गुजराती भाषेमध्ये तब्बल चार वेळा साहित्यातील सर्वोच्च ज्ञानपीठ पुरस्कार प्राप्त झालेले आहेत. तर आतापर्यंत चार मराठी साहित्यिकांना हा पुरस्कार मिळालेला आहे. मराठीमध्ये अधिक दर्जेदार कलाकृती साहित्य कलाकृती निर्माण व्हायच्या असल्यास वाचकांची संख्या वाढायला हवी. नुसतच 'मी मराठी' म्हणून पोस्ट टाकून भागणाऱ्यातलं नाही!

मराठी चित्रपट

तीन ते चार दशकांपूर्वी महाराष्ट्रामध्ये मराठी चित्रपटांचा जोरदार बोलबाला होता. एखादा मराठी चित्रपट प्रदर्शित झाला की त्या वेळेस हिंदी चित्रपट महाराष्ट्रामध्ये प्रदर्शित होत नव्हता. म्हणजेच मराठी चित्रपटांची महाराष्ट्रावर मक्तेदारी प्रस्थापित झालेली होती. परंतु हळूहळू मुंबईतील गोंडसवाण्या बॉलीवूडने अर्थात हिंदी चित्रपटसृष्टीने महाराष्ट्रावर पकड घ्यायला सुरुवात केली. नव्वदच्या दशकामध्ये मराठी चित्रपट निर्मिती कमी होऊ लागली आणि हिंदी चित्रपट वाढू लागले. हिंदी चित्रपटामधलं ग्लॅमर अर्थात वैभव मराठी प्रेक्षकांना आकर्षित करू लागलं. याच कारणामुळे महाराष्ट्रात हिंदी चित्रपट सृष्टी भक्कम होऊ लागली. आणि मराठी चित्रपटांना दुय्यम दर्जा प्राप्त झाला. परंतु पंधरा ते वीस वर्षांपूर्वी हळूहळू मराठी चित्रपटसृष्टी पुन्हा उभारी घेऊ लागली. तसं पाहिलं तर हा वेग बेताचाच होता. नवनवे दिग्दर्शक, कलाकार, कथाकार आणि संगीतकार मराठी चित्रपटसृष्टीत दाखल झाले. त्याचा फायदा मराठी चित्रपटांना झाला. हळूहळू चित्रपटांचा दर्जा देखील वाढू लागला. उत्तमोत्तम चित्रकलाकृती मराठीत तयार झाल्या. प्रेक्षकांचा प्रतिसाद देखील चांगला होता. परंतु आजही मराठी चित्रपटांचा सुवर्णकाळ आलेला नाही. मराठी प्रेक्षकांवर हिंदी चित्रसृष्टीचे गारुड अजूनही तसेच आहे. मराठीमध्ये उत्तम चित्रपट तयार होत आहेत. परंतु मराठी प्रेक्षकच मराठीला दुय्यम दर्जा देताना दिसतो. दक्षिणेकडे बघितले तर तिथे फक्त त्यांचे चित्रपट चालतात. अनेक चित्रपटांचा १०० कोटींचा गल्ला जमा होत असतो. पण महाराष्ट्रात मात्र असे होत नाही. नुसतं मराठी-मराठी म्हणून भागणार नाही. तर मराठी चित्रपटांना मराठी प्रेक्षकांकडून उत्तम प्रतिसाद मिळायला हवा. हिंदी चित्रपट सृष्टीतला तोचतोचपणा, रिमेक आणि अन्य भाषातून केली जाणारी ढापाढापी वगळता नाविण्यपणा दिसत नाही. याउलट मराठीमध्ये नवनवे प्रयोग होत आहेत. त्यासाठी मराठी प्रेक्षकांचा प्रतिसाद सर्वाधिक महत्त्वाचा आहे.
भारतामध्ये पहिला चित्रपट ज्या दादासाहेब फाळके यांनी बनवला ते मराठी होते. शिवाय राष्ट्रीय पुरस्कार मिळालेला पहिला भारतीय चित्रपट 'श्यामची आई' हा देखील मराठी होता. परंतु मराठी प्रेक्षकांच्या अनास्थेमुळे चित्रपटसृष्टी देखील मागे पडलेली आहे. आमचं मनोरंजन म्हणजेच मराठी मनोरंजन असं ठामपणे मराठी प्रेक्षक म्हणत नाहीत. मग नुसतं मराठी आडनाव लावण्याचा काय उपयोग? हा प्रश्न देखील पडतो.
मागील काही वर्षांपासून भाषेमध्ये राजकारण आलेले आहे. राजकारणी आपल्या भाषेचा उपयोग त्यांच्या स्वार्थासाठी करताना दिसत आहेत. यामुळेच मराठी लोकांमध्ये विभागणी झालेली दिसते. शेवटी फोडा आणि राज्य करा हा इंग्रजांचा मंत्र आजही राजकीय लोक वापरताना दिसत आहेत.
एकंदरीतच मराठी माणूस आपल्या मराठीपण टिकविण्यासाठी कितपत योगदान देतो? या प्रश्नाचा त्याने गांभीर्याने विचार करण्याची गरज आहे. क्षेत्र कोणतेही असो मराठी भाषा वाढली पाहिजे, टिकली पाहिजे तरच मराठी संस्कृती आणि महाराष्ट्र टिकेल. आपल्या भाषेची वृद्धी होईल आणि आपण खऱ्या अर्थाने 'मराठी' म्हणून ओळखले जाऊ. किमान आजच्या दिवशी इतके ज्ञान प्राप्त झाले व त्याची योग्य अंमलबजावणी केली तरी खूप होईल.

© तुषार भ. कुटे,
डेटा सायंटिस्ट,
मितू स्किलॉलॉजीस आणि रिसर्च, पुणे

पुरातन भाषांचा संगणकीय शोध

गेल्या हजारो वर्षांमध्ये बोलीभाषांमध्ये अनेक बदल झालेले आहेत. नव्या भाषा उदयास आल्या. त्याच प्रमाणे अनेक भाषांचा अस्तही झाला. आज उत्खननामध्ये तसेच विविध शोधांमध्ये अशा अनेक भाषा समोर आलेल्या आहेत की, ज्यांचा अर्थ आजच्या मानवाला माहित नाही. किंबहुना अनेक भाषातज्ञ व इतिहासतज्ञ यांनीदेखील या पुरातन भाषांचा व लिपींचा अभ्यास केला तरीही त्यांनाही वाचता व समजून घेता आलेली नाही. दक्षिण अमेरिकेतील प्राचीन संस्कृतींमध्ये अशा अनेक भाषा विस्मरणात गेलेल्या आहेत. काही भाषांमधील काही शब्दांचा अर्थ लावता येतो परंतु पूर्ण भाषा अजूनही जाणून घेता आलेली नाही. भारतात देखील सिंधू संस्कृतीमध्ये वापरण्यात आलेली भाषा ही अतिशय किचकट व क्लिष्ट अशी आहे. अनेकांनी दावे केले होते की, ही भाषा आम्हाला वाचता येते. परंतु ही भाषा व लिपी आजवर कुणालाही वाचता आलेली नाही. अमेरिकेतील एमआयटीच्या कम्प्युटर सायन्स अँड आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स लॅबोरेटरीने अशा विस्मरणात गेलेल्या भाषांवर संशोधन सुरू केले आहे. आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स व मशीन लर्निंग अर्थात संगणकीय कृत्रिम बुद्धिमत्तेद्वारे या भाषा पुनरुज्जीवित करण्याचे कार्य अमेरिकेतील शास्त्रज्ञ सध्या करत आहेत. मागील काही वर्षांमध्ये आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स या क्षेत्रात मोठ्या वेगाने प्रगती होताना दिसत आहे. विज्ञानाची अनेक कोडी या तंत्रज्ञानाने सोडविण्याचे कार्य संगणकतज्ञ करत आहेत. त्यातीलच एक महत्त्वाचा प्रकल्प म्हणजे पुरातन भाषांचा अभ्यास व त्यांचा शास्त्रशुद्ध शोध घेणे होय. यावर आधारित अनेक संगणकीय अल्गोरिदम सध्या संगणकतज्ञ तयार करत आहेत. जुन्या भाषांतील शब्द आजच्या भाषेतील कोणत्या शब्दाशी मिळते जुळते आहेत व त्यांचा संबंध कशाप्रकारे आहे? याचाही शोध घेणे सुरू आहे. या क्षेत्रात काम करणाऱ्या अनेक संगणकतज्ञांनी भाषाशास्त्राचा देखील सखोल अभ्यास केला आहे. पुरातन काळातील संस्कृती, विचारधारा, परिस्थिती, वातावरण यांचाही अभ्यास या भाषांचा उलगडा करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरणार आहे. म्हणूनच हा शोध घेण्यासाठी विविध क्षेत्रातील तज्ञांचा उपयोग या प्रकल्पामध्ये एमआयटीद्वारे केला गेला जात आहे. हा प्रकल्प यशस्वी झाला तर आपण पुढील काही वर्षांमध्ये विस्मरणात गेलेल्या अनेक भाषा पुन्हा वाचू शकू व तत्कालीन इतिहासाचा देखील अभ्यास करू शकू.

 

 

मराठीचे जगातील स्थान

विकिपीडियाच्या ह्या लिंक वरून काढलेली खालील आकडेवारी पहा. 'एथोनॉलॉग' या जगप्रसिद्ध भाषांची माहिती ठेवणाऱ्या कॅटलॉगने सदर तालिका सन 2019 मध्ये प्रसिद्ध केली आहे. सर्वात अभिमानाची गोष्ट म्हणजे आपली मातृभाषा 'मराठी' या तालिकेत जगात दहाव्या क्रमांकावर आहे. ही आकडेवारी प्रथम भाषा बोलणार्‍या लोकांची आहे. यात एकाच भाषेचे विविध प्रकार वगळण्यात आलेले आहेत. भारतीय भाषांचा विचार केल्यास देशात मराठी ही हिंदी व बंगाली नंतर तिसऱ्या तर जगात चौथ्या क्रमांकाची भाषा आहे. सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे पहिल्या दहामध्ये मराठी ही अशी एकमेव भाषा आहे, जी फक्त एकाच देशात बोलली जाते! अशी मराठी भाषा बोलत असल्याचा आम्हाला अभिमान वाटतो!

मराठीतूम मल्याळम (भाग-२, व्यंजनांची ओळख)

आज आपण मल्याळम भाषेतील व्यंजनांची ओळख करून घेऊयात. भारतातील सर्वच भाषांमध्ये समान व्यंजने वापरली जातात. त्यांत अगदी चार-पाच टक्क्यांचा फरक दिसून येतो. मल्याळम व मराठीतील व्यंजने व त्यांचे उच्चार हे सारखेच आहेत. फक्त मल्याळम मध्ये ’क्ष’ व ’ज्ञ’ नाहीत. त्या जागेवर ’ष’ व ’ळ’ चा उच्चार असणारे वर्ण आहेत. त्यांचा उच्चार मूळ मल्याळम भाषिकालाच विचारावा लागेल! तत्पूर्वी खालील व्यंजनांची माहिती पाहा. 

 

क = ക

ख = ഖ
ग = ഗ
घ  = ഘ
च = ച
छ = ഛ
ज = ജ
झ = ഝ
ट = ട
ठ = ഠ
ड = ഡ
ढ = ഢ
ण = ണ
त = ത
थ = ഥ
द = ദ
ध = ധ
न = ന
प = പ
फ = ഫ
ब = ബ
भ = ഭ
म = മ
य = യ
र = ര
ल = ല
व = വ
श = ശ
ष = ഷ
स = സ
ह = ഹ
ळ = ള
ऴ = ഴ
ऱ = റ

मराठीतून मल्याळम (भाग-१, स्वरांची ओळख)

दक्षिण भारतात केरळमध्ये बोलली जाणारी भाषा म्हणजे मल्याळम होय. आपल्यापासून हा मुलूख तसा दूरच असल्याने त्यांची भाषा आपल्याला तसे समजणे अवघडच. परंतु, मल्याळम भाषेतील चित्रपट पाहताना मी ही भाषा आत्मसात करण्याचा प्रयत्न केला. माझे हे थोडॆसे ज्ञान मी माझ्या नव्या ब्लॉग पोस्टच्या शृंखलेने तुमच्या समोर मांडणार आहे. एखादी नवी भाषा शिकायला काय हरकत आहे? तेव्हा तुम्ही द्राविडांच्या या प्रदेशात मल्याळमने सुरूवात करा. तुलनेने ही भाषा खूप सोपी व खऱ्या अर्थाने ’वळणदार’ आहे, हे तुमच्या ध्यानात येईलच. ह्या पूर्ण शृंखलेच्या अखेरीस मी एक मल्याळम ब्लॉग लिहिल. तेव्हा समजून घ्या.

अ - അ
आ - ആ
इ - ഇ
ई - ഈ
उ - ഉ
ऊ - ഊ
ए - എ
ऐ - ഐ
ओ - ഒ
औ - ഔ
अं - അം
अ: - അ:

"हुरुफ़े हल्की"

उर्दू ही मूळची भारतीय भाषा असली तरी लिपी ही अरेबियन लिपी आहे. अरेबियन व पर्शियन भाषा लिहिण्यासाठी या लिपीचा वापर होतो. प्रत्येक लिपीचे स्वत:चे विशिष्ट उच्चार असतात. तसेच उर्दूचेही आहेत. अर्थात अरबी लिपीतीलच हे उच्चार उर्दूतही वापरण्यात येतात.

उर्दू मुळाक्षरे.

भारतीय भाषांतील स्वर व व्यंजनांचे उच्चार, हे बहुतांश सारखेच आहेत. परंतु, उर्दूची लिपी ही परकीय असल्याने तिच्यात काही मूळ अरबी उच्चारही समाविष्ट आहेत. व विशेष म्हणजे अरबीतही न वापरण्यात येणारे उच्चार उर्दूत समाविष्ट केले आहेत.  तीच्या भारतियत्वाचा हा प्रभाव असावा. त्यामुळेच उर्दू व अरबी मुळाक्षरे यांत काही प्रमाणात फरक दिसून येतो. जसे अरबी भाषेत ’प’ हे अक्षरच नाही. परंतु, उर्दूमध्ये आहे. भारतीय भाषांतील ’प’ चा उच्चार अरेबियन ’ब’ असा करतात. भारतीय भाषांच्या प्रभावाने उर्दूचा अक्षरसंग्रह वाढला, हे मात्र नक्की!

अरेबियन लिपीत सहा अशी अक्षरे आहेत ज्यांना ’हुरूफ़े हल्की’ असे म्हणतात. हुरूफ़ म्हणजे मुळाक्षर व हलक म्हणजे ’कंठ’ होय. ज्या मुळाक्षरांचा उच्चार कंठातून केला जातो, त्यांना ’हुरूफ़े हल्की’ असे म्हणतात. मूळ उर्दू व अरबी भाषिकांनाच याचा उच्चार व्यवस्थित करता येतो. ज्यांना ’हुरूफ़े हल्की’चा उच्चार नीट येतो, त्यांनाच उर्दू भाषा बोलता येते, असे म्हणतात! सहा अक्षरांना ’भारतीय’ उच्चारही आहेत. बहुतांश जण मूळ अरबी उच्चारांऐवजी भारतीय उच्चार या शब्दांसाठी करतात. याचे विवेचन खालीलप्रमाणे:

१)         ع (ऐन)                       - उदा. ऐनक

            याऐवजी उच्चार:         ا (अलिफ़).

२)        غ (ग़ैन)                        - उदा. ग़ुलाम

            याऐवजी उच्चार:         گ (गाफ़)

३)        ح (हे)                           - उदा. हलवा

            याऐवजी उच्चार:         ہ (हे)

४)        خ (ख़े)                          - उदा. ख़ुदा

            याऐवजी उच्चार:         کھ (ख)           

५)        ق (क़ाफ़)                      - उदा. क़लम

            याऐवजी उच्चार:         ک (काफ़)

६)        ف (फ़े)                          - उदा. फ़िक़्र

            याऐवजी उच्चार:         پھ (फ)

यातील ग़, ख़, क़, आणि फ़ या उच्चारांचा वापर हिंदीतही करण्यात येतो. परंतु, यातील बहुतांश शब्द हे उर्दूतून घेण्यात आलेले आहेत.

Language and the grammar

When man started using languages, it was a fluent process. He did not know the grammar of his own language. But, as the times passed he created the grammar and bounded the language by certain boundaries. Today, these boundaries are become a compulsion to understand any kind of language for mankind.

Today, when we start studying any language (for example: English), we used to study the alphabets and then the grammar of the language. We create the sentence according to the rules of it. We used to think in that way and then create our own sentences. This is found as most used technique of studying any kind of languages in world. I read some of the books on studying and learning any language. The writer has given the same sequence of studying it. I know this is a better way to study it because different languages contain different kind of grammatical rules. If we take example of English against any of the Indian language, we will find that the rules for creating the sentences and using the words as well as phrases are different in these. The rules used by English are totally different than that of any Indian language. So, here grammar will play most important role to study the language. But, in case of an Indian linguist studying another Indian language; the perception differs. For example, a person having mother tongue Hindi want to learn Marathi. He won’t need the concentrate on the grammatical rules because almost more than 90 percent rules of both the languages are same. This is because of originality of the languages. Both languages contain Sanskrit as their origins. Even Indo-Aryan and Dravidian languages have almost same rules in their grammar. So, while learning the languages we must not have to concentrate on the grammatical rules. One Indian can learn any other Indian language easily, only because of this reason. By research, it is found that almost 80 percent of the Indian population knows two Indian languages and they can speak both of these languages fluently. In this case, if we don’t concentrate much on grammar we can learn a language easily.

The first case is to understand that, how someone speak his own language? He / she don’t know the grammar of his mother tongue before speaking it. In the process of learning our mother tongue contains the process of hearing first. We used to hear the language from the birth. Then afterwards we start speaking it and then the process of writing and reading comes. Then why we follow the process of writing / reading first to learn a new language? This is a vital question in the process of learning a new language. Take example of a Marathi child who used to hear and speak only Marathi at his home. But, after watching Hindi channels and Hindi movies, he tries to speak in this language and accomplishes it comfortably. At this stage he doesn’t know the language of Hindi. But then also he used to manage this process. If we apply the same rule for other languages too then it will be manageable to make ourselves multi-lingual.

Just see the syllabus designed for English subject in non-English medium schools in India. They have also followed the same pattern to learn the language. But, does the teacher follows it? In order to learn the language hearing the first process. Then it comes to speaking and then writing or reading. At school level, this factor is ignored. We used to bind to the grammar and its rules for the new language. We used to think in our mother tongue then we translate it into English with the help of the grammar of it. Till tenth standard we used to think with the grammar only. But after that also we did not find ourselves perfect in the grammar of English. This is the tragedy. Instead of it, if we use to hear the language regularly, we will clear with the sentences of the English. I did not learn the English by hearing it only because I was also the part of this process. But, I experienced the actual process with the Spanish language. I know this is the best solution for learning a new language. Can anybody use it…???