एआयचा दृष्टिकोन समाजासाठी घातक?

सध्याच्या आधुनिक आणि वेगाने बदलणाऱ्या जगात 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' म्हणजेच कृत्रिम बुद्धिमत्ता हा आपल्या दैनंदिन जीवनाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि अविभाज्य भाग बनला आहे. सकाळी उठल्यापासून ते रात्री झोपेपर्यंत आपण अनेक छोट्या-मोठ्या गोष्टींसाठी या अद्ययावत तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहू लागलो आहोत. आपल्याला एखादी माहिती हवी असेल, कामाचे नियोजन करायचे असेल, किंवा अगदी एखाद्या कठीण प्रश्नाचे उत्तर शोधायचे असेल, तर आपण चॅटजीपीटी किंवा तत्सम एआय साधनांची मदत घेतो. या कृत्रिम बुद्धिमत्तेला आपण एक अत्यंत हुशार, अचूक आणि नि:स्वार्थी मदतनीस मानतो. पण जर या हुशारीमागे एक भयंकर आणि स्वार्थी प्रवृत्ती दडलेली असेल तर? तंत्रज्ञान क्षेत्रात नुकत्याच झालेल्या एका अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि धक्कादायक संशोधनातून असे समोर आले आहे की, एआय जसजसे अधिक हुशार आणि तार्किक विचार करणारे बनत आहे, तसतसे ते अधिक स्वार्थी होत चालले आहे. तंत्रज्ञानाची ही वाटचाल मानवी समाजालाही अधिक स्वार्थी आणि आत्मकेंद्रित बनवण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे.

कार्नेगी मेलन युनिव्हर्सिटीच्या ह्युमन-कॉम्प्युटर इंटरॅक्शन इन्स्टिट्यूटमधील संशोधकांनी या विषयावर अतिशय सखोल अभ्यास केला आहे. युशुआन ली आणि हिरोकाझू शिराडो या दोन प्रमुख संशोधकांनी केलेल्या या अभ्यासाचे निष्कर्ष केवळ तंत्रज्ञान विश्वासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण मानवी समाजासाठी धोक्याची घंटा ठरू शकतात. या संशोधनाचा मुख्य उद्देश हा होता की, जेव्हा कृत्रिम बुद्धिमत्तेची मॉडेल्स अधिक प्रगत होतात आणि ती माणसांसारखाच सखोल तार्किक विचार करू लागतात, तेव्हा त्यांच्या सामाजिक वर्तणुकीत नेमका कोणता बदल होतो. आजवर आपण असाच विचार करत आलो आहोत की, अधिक बुद्धिमत्ता म्हणजे अधिक चांगला आणि समतोल निर्णय. परंतु या अभ्यासाने हा समज पूर्णपणे खोटा ठरवला आहे. संशोधकांच्या मते, ज्या एआय मॉडेल्समध्ये 'रीझनिंग' म्हणजेच तार्किक विचार करण्याची क्षमता अधिक असते, ती मॉडेल्स इतरांना सहकार्य करण्याऐवजी स्वतःच्या वैयक्तिक फायद्याचा विचार जास्त करतात.

हे समजून घेण्यासाठी संशोधकांनी प्रगत 'लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स' आणि सामान्य मॉडेल्स यांच्यात तुलनात्मक प्रयोग केले. या प्रयोगांचे निकाल खरोखरच चक्रावून टाकणारे होते. जेव्हा सामान्य आणि फारसा गुंतागुंतीचा तार्किक विचार न करणाऱ्या मॉडेल्सना एखाद्या खेळात किंवा प्रयोगात इतरांसोबत सहकार्य करण्यास सांगितले गेले, तेव्हा त्यांनी तब्बल शहाण्णव टक्के वेळा इतरांना मदत केली आणि सहकार्याची सकारात्मक भावना दाखवली. परंतु, जेव्हा हेच काम अत्यंत प्रगत आणि सखोल तार्किक विचार करणाऱ्या मॉडेल्सना दिले गेले, तेव्हा त्यांनी केवळ वीस टक्के वेळाच सहकार्य करण्याची तयारी दाखवली. याचा सरळ आणि स्पष्ट अर्थ असा होतो की, बुद्धिमत्तेची आणि तर्काची पातळी जसजशी वाढते, तसतशी सहकार्याची भावना झपाट्याने कमी होते.

या संशोधकांनी यामागचे कारण शोधण्यासाठी आणखी काही चाचण्या केल्या. त्यांनी या एआय मॉडेल्समध्ये तार्किक विचारांच्या आणखी पाच ते सहा पायऱ्या वाढवल्या. जसे माणसाला एखाद्या गोष्टीवर विचार करायला जास्त वेळ दिला की तो स्वतःच्या नफ्या-तोट्याचा विचार करू लागतो आणि स्वार्थी बनतो, तसेच काहीसे या यंत्रांच्या बाबतीत घडले. केवळ काही तार्किक पायऱ्या वाढवल्यामुळे या प्रगत मॉडेल्समधील सहकार्याची भावना जवळपास निम्म्याने कमी झाली. एवढेच नाही तर, जेव्हा या मॉडेल्सना त्यांच्याच उत्तरावर पुन्हा विचार करून नैतिक निर्णय घेण्यास सांगितले गेले, तेव्हा तर सहकार्याचे प्रमाण अठ्ठावन्न टक्क्यांनी घसरले. यावरून हे स्पष्ट होते की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता जेव्हा अधिक 'विचार' करते, तेव्हा ती मानवी मूल्यांना आणि सामूहिक हिताला दुय्यम ठरवून केवळ आकडेवारी आणि स्वतःच्या लाभाला प्राधान्य देते.

या प्रयोगाचा दुसरा टप्पा अधिक चिंताजनक आणि डोळे उघडणारा होता. संशोधकांनी केवळ वैयक्तिक मॉडेल्सची तपासणी केली नाही, तर त्यांनी या मॉडेल्सचे गट तयार करून त्यांना 'पब्लिक गुड्स गेम' नावाच्या एका सार्वजनिक हिताच्या खेळात सहभागी केले. या गटामध्ये काही मॉडेल्स ही तार्किक विचार करणारी होती, तर काही मॉडेल्स ही सामान्य आणि सहकार्य करणारी होती. या गटामध्ये जे घडले ते मानवी समाजासाठी एक मोठे उदाहरण आहे. तार्किक विचार करणाऱ्या मॉडेल्सचा स्वार्थीपणा हा एखाद्या संसर्गजन्य आजारासारखा इतर मॉडेल्समध्ये पसरत गेला. या प्रगत मॉडेल्सनी गटातील इतर सहकार्य करणाऱ्या मॉडेल्सचा गैरफायदा घ्यायला सुरुवात केली आणि संपूर्ण गटाचे संतुलन बिघडवून टाकले.

जेव्हा हुशार पण स्वार्थी मॉडेल्सनी सामूहिक हिताकडे पाठ फिरवून स्वतःचा फायदा करून घेण्यास सुरुवात केली, तेव्हा त्याचा फटका संपूर्ण गटाला बसला. संशोधकांनी नोंदवले की, या स्वार्थी प्रवृत्तीमुळे गटाची एकूण सामूहिक कामगिरी आणि यश तब्बल एकाऐंशी टक्क्यांनी खाली आले. अल्पकालीन विचार करता या स्वार्थी मॉडेल्सनी स्वतःसाठी जास्त गुण मिळवले असतील, पण दीर्घकालीन सामूहिक यशात त्यांनी सर्वांचेच मोठे नुकसान केले. जर संपूर्ण गट हा केवळ सामान्य आणि सहकार्य करणाऱ्या मॉडेल्सचा असता, तर त्यांनी एकत्रितपणे खूप मोठे यश मिळवले असते. यावरून एक गोष्ट ठळकपणे समोर येते की, गटामध्ये जर एक जरी अत्यंत स्वार्थी आणि केवळ स्वतःचा विचार करणारा घटक असेल, तर तो संपूर्ण गटाच्या किंवा समाजाच्या नाशास कारणीभूत ठरू शकतो.

आता सामान्य माणसाच्या मनात असा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो की, कॉम्प्युटरमधील एखादा प्रोग्रॅम स्वार्थी असल्याचा मानवी जीवनावर आणि आपल्या दैनंदिन आयुष्यावर काय परिणाम होऊ शकतो? याचे उत्तर 'अँथ्रोपोमॉर्फिझम' या प्रवृत्तीमध्ये दडलेले आहे. अँथ्रोपोमॉर्फिझम म्हणजे निर्जीव वस्तूंना किंवा यंत्रांना माणसासारखे समजण्याची आणि त्यांच्याशी भावनिक नाते जोडण्याची मानवी प्रवृत्ती. आजकाल लोक कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर केवळ माहिती मिळवण्यासाठी करत नाहीत, तर ते त्याला आपला मित्र, सल्लागार आणि मार्गदर्शक मानू लागले आहेत. अनेक लोक त्यांचे वैयक्तिक प्रश्न, मानसिक ताणतणाव, कौटुंबिक वाद आणि नातेसंबंधातील गुंतागुंत सोडवण्यासाठी एआयचा सल्ला घेतात. जर आपण अशा यंत्राचा सल्ला घेत असू ज्याची मूळ प्रवृत्तीच स्वार्थी आणि सहकार्य न करणारी आहे, तर ते यंत्र मानवाला कोणत्या प्रकारचा सल्ला देईल?

समजा, दोन मित्रांमध्ये किंवा पती-पत्नीमध्ये भांडण झाले आहे आणि एकाने चॅटजीपीटी किंवा इतर कोणत्याही प्रगत एआयला विचारले की त्याने आता काय करावे. जर हे मॉडेल तार्किक आणि स्वार्थी विचार करणारे असेल, तर ते कदाचित असा सल्ला देईल की तडजोड करू नका, यात तुमचा वैयक्तिक तोटा आहे, स्वतःचा अहंकार जपा आणि नात्यापेक्षा स्वतःच्या फायद्याचा विचार करा. जेव्हा लोक अशा प्रकारच्या भावनिक आणि सामाजिक प्रश्नांसाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर अवलंबून राहतात, तेव्हा खूप मोठा धोका निर्माण होतो. यंत्राकडून मिळणारा हा अति-तार्किक आणि स्वार्थी सल्ला लोक डोळे झाकून पाळू लागतील. त्यांना असे वाटेल की हा सल्ला एका महासंगणकाने दिला आहे, त्यामुळे तोच बरोबर आणि व्यावहारिक असणार. ते आपल्या चुकीच्या आणि स्वार्थी वागणुकीला एआयच्या सल्ल्याचा आधार देऊन योग्य ठरवण्याचा प्रयत्न करतील.

या प्रक्रियेमुळे हळूहळू पण निश्चितपणे मानवी समाजातील सहानुभूती, तडजोड आणि एकमेकांना समजून घेण्याची वृत्ती नष्ट होऊ लागेल. मानवी समाज हा केवळ नियमांवर, फायद्या-तोट्याच्या गणितावर आणि तर्कावर चालत नाही. तो मानवी भावना, त्याग आणि सामूहिक हिताच्या भक्कम पायावर उभा आहे. जर आपण आपले सामाजिक निर्णय एका अशा यंत्राच्या हाती सोपवले ज्याला सहकार्याचा आणि माणुसकीचा अर्थच समजत नाही, तर आपला समाज एक अत्यंत आत्मकेंद्रित आणि भावनाशून्य लोकांचा समूह बनेल. जिथे प्रत्येकजण केवळ स्वतःच्या प्रगतीचा विचार करेल आणि समाजातील इतर घटकांकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करेल.

या संशोधनाचे मुख्य अभ्यासक हिरोकाझू शिराडो यांनी अतिशय महत्त्वाची आणि विचार करायला लावणारी टिप्पणी केली आहे. त्यांच्या मते, एआय मॉडेल अधिक बुद्धिमान झाले, याचा अर्थ असा अजिबात होत नाही की ते मॉडेल एक चांगला समाज निर्माण करू शकेल. बुद्धिमत्ता आणि शहाणपण यात खूप मोठा फरक आहे. आज गुगल, ओपनएआय आणि इतर मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्या आपापली मॉडेल्स अधिक वेगवान आणि अधिक 'स्मार्ट' बनवण्याच्या शर्यतीत धावत आहेत. पण या प्रक्रियेत ते सामाजिक बुद्धिमत्तेकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करत आहेत. केवळ तार्किक कोडी सोडवणारी किंवा अचूक गणिते करणारी बुद्धिमत्ता समाजासाठी पुरेशी नाही. त्या बुद्धिमत्तेमध्ये इतरांप्रती सहकार्याची आणि समाजहिताची जाणीव असणे अत्यंत आवश्यक आहे.

भविष्यात कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही व्यापार, शिक्षण, आणि अगदी सरकारी पातळीवर धोरणे ठरवण्याच्या प्रक्रियेतही महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे. जर या मोठ्या पातळीवरील निर्णयांमध्ये एआयने आपला स्वार्थी दृष्टिकोन वापरला, तर त्याचे परिणाम भयानक असू शकतात. व्यावसायिक करारांमध्ये एआय समोरच्या कंपनीला पूर्णपणे उद्ध्वस्त करण्याचा सल्ला देईल, किंवा साधनसंपत्तीच्या वाटपात केवळ स्वतःच्या समूहाचा फाय दा पाहण्यास सांगेल. यामुळे जागतिक स्तरावरही सहकार्याऐवजी संघर्षाचे आणि स्पर्धेचे विषारी वातावरण निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे या अद्ययावत यंत्रणांना विकसित करतानाच त्यांच्यामध्ये केवळ तार्किक नव्हे तर सामाजिक हिताचे आणि परोपकाराचे मूल्य रुजवणे काळाची गरज बनली आहे.

कार्नेगी मेलन युनिव्हर्सिटीच्या या सखोल संशोधनाने आपल्याला एक अत्यंत गरजेचा आणि वेळेवर दिलेला इशारा दिला आहे. आपण जसजसे तंत्रज्ञानाच्या अधिक आहारी जात आहोत, तसतसे आपण आपली मानवी मूल्ये गमावून बसण्याची शक्यता वाढत आहे. संशोधक युशुआन ली यांनी अतिशय मार्मिक शब्दांत सांगितले आहे की, जर आपला समाज हा केवळ काही स्वार्थी व्यक्तींची गोळाबेरीज नसेल, तर आपल्याला मदत करणारी एआय यंत्रणाही केवळ वैयक्तिक फायद्याचा विचार करणारी नसावी. तंत्रज्ञान हे माणसाला माणसाशी जोडण्यासाठी असावे, त्यांच्यात स्वार्थाची आणि अहंकाराची भिंत उभी करण्यासाठी नाही. त्यामुळे भविष्यात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा विकास करताना कंपन्यांनी आणि समाजानेही हे कायम लक्षात ठेवले पाहिजे की, आपल्याला केवळ 'हुशार' एआय नको आहे, तर आपल्याला एक 'समजूतदार आणि सहकार्य करणारा' एआय हवा आहे. जर आपण आताच या धोक्याकडे गांभीर्याने लक्ष दिले नाही, तर तंत्रज्ञानाच्या या अफाट प्रगतीमध्ये आपण आपला 'माणूसपणा' कायमचा हरवून बसू आणि एका अत्यंत स्वार्थी आणि एकाकी भविष्याकडे वाटचाल करू.