इंडिया एआय समिट २०२६: भारताच्या 'डिजिटल महासत्ते'कडे जाणाऱ्या प्रवासाचा ऐतिहासिक टप्पा

वर्ष २०२६ हे भारतीय तंत्रज्ञान क्षेत्राच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिले जाईल, कारण यावर्षी भारत एका अशा ऐतिहासिक घटनेचा साक्षीदार होत आहे, जी केवळ तंत्रज्ञानापुरती मर्यादित नसून ती भारताच्या भविष्याची दिशा ठरवणारी आहे. ही घटना म्हणजे 'इंडिया एआय समिट २०२६'. कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' या विषयावर जागतिक स्तरावर मंथन करण्यासाठी आणि भारताची या क्षेत्रातील भूमिका स्पष्ट करण्यासाठी आयोजित करण्यात आलेली ही परिषद म्हणजे एका नव्या युगाची नांदी आहे. या निमित्ताने भारताने जगाला दाखवून दिले आहे की, भारत आता केवळ तंत्रज्ञानाचा वापरकर्ता राहिला नसून, तो आता तंत्रज्ञानाचा निर्माता आणि दिशादर्शक बनला आहे. या लेखात आपण या समिटचे महत्त्व, भारताची एआय क्षेत्रातील प्रगती, भविष्यातील संधी आणि भारतीयांनी या बदलाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन यावर सविस्तर चर्चा करणार आहोत.

'इंडिया एआय समिट २०२६' ही परिषद म्हणजे भारताच्या महत्त्वाकांक्षी 'इंडिया एआय मिशन'चा एक भाग आहे. या परिषदेचा मुख्य उद्देश भारताला जागतिक एआय नकाशावर एक प्रमुख शक्ती म्हणून स्थापित करणे हा आहे. या समिटमध्ये जगभरातील दिग्गज एआय संशोधक, धोरणकर्ते, स्टार्टअप संस्थापक आणि गुंतवणूकदार एकत्र आले आहेत. यामध्ये केवळ चर्चासत्रे नसून, भारताने विकसित केलेल्या एआय मॉडेल्सचे प्रदर्शन, हॅकाथॉन्स आणि भविष्यातील धोरणांवर सखोल विचारमंथन समाविष्ट आहे.

या समिटचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे भारताचा 'सार्वभौम एआय' (Sovereign AI) या संकल्पनेवर असलेला भर. याचा अर्थ असा की, भारताने एआय तंत्रज्ञानासाठी अमेरिका किंवा चीनसारख्या देशांवर अवलंबून राहू नये. भारताचा स्वतःचा डेटा, स्वतःची संगणकीय क्षमता आणि स्वतःचे एआय मॉडेल्स असावेत. या समिटच्या माध्यमातून भारत सरकारने स्पष्ट केले आहे की, एआय हे केवळ काही खाजगी कंपन्यांच्या नफ्याचे साधन नसून, ते देशाच्या विकासाचे आणि जनसामान्यांच्या कल्याणाचे साधन आहे. सरकारने या परिषदेत एआयला भारताची 'आर्थिक पायाभूत सुविधा' म्हणून घोषित केले आहे. ज्याप्रमाणे रस्ते, वीज आणि पाणी या पायाभूत सुविधा असतात, तसेच एआय हे आता विकासाचे एक अपरिहार्य अंग बनले आहे.

गेल्या काही वर्षांत भारताने एआय क्षेत्रात जी प्रगती केली आहे, ती थक्क करणारी आहे. भारत सरकारने १०,३०० कोटी रुपयांचे 'इंडिया एआय मिशन' मंजूर केले असून, त्याद्वारे एआय इकोसिस्टम मजबूत करण्याचे काम युद्धपातळीवर सुरू आहे. या प्रगतीचे तीन मुख्य स्तंभ आहेत. पहिला स्तंभ म्हणजे संगणकीय क्षमता. एआय मॉडेल्स चालवण्यासाठी लागणारे उच्च क्षमतेचे संगणक आणि जीपीयू (GPUs) भारतात उपलब्ध करून देण्यासाठी सरकार मोठी गुंतवणूक करत आहे. खाजगी क्षेत्रातील कंपन्या आणि स्टार्टअप्सना हे तंत्रज्ञान सवलतीच्या दरात उपलब्ध करून दिले जात आहे, जेणेकरून नवनिर्मितीला चालना मिळेल.

दुसरा स्तंभ म्हणजे डेटा. भारत हा जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला आणि सर्वाधिक इंटरनेट वापरकर्ते असलेला देश आहे. यामुळे आपल्याकडे डेटाचा प्रचंड साठा आहे. 'इंडिया डेटासेट प्लॅटफॉर्म'च्या माध्यमातून हा डेटा संशोधकांसाठी सुरक्षितपणे खुला केला जात आहे, जेणेकरून भारतीय समस्यांवर आधारित एआय मॉडेल्स तयार करता येतील. तिसरा आणि सर्वात महत्त्वाचा स्तंभ म्हणजे कौशल्य विकास. भारताने लाखो तरुणांना एआयचे प्रशिक्षण देण्यासाठी 'फ्युचर स्किल्स' सारखे कार्यक्रम राबवले आहेत. टियर-२ आणि टियर-३ शहरांमध्येही एआय लॅब्स सुरू झाल्या आहेत, ज्यामुळे ग्रामीण भागातील प्रतिभांनाही संधी मिळत आहे.

भारतात एआयचा वापर हा पाश्चिमात्य देशांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने होत आहे आणि तोच आपला यूएसपी  आहे. अमेरिकेत एआयचा वापर प्रामुख्याने चॅटबॉट्स किंवा मनोरंजनासाठी होत असताना, भारतात मात्र एआयचा वापर सामाजिक समस्या सोडवण्यासाठी केला जात आहे. स्टुअर्ट रसेल यांच्यासारख्या जागतिक तज्ञांनीही भारताच्या या दृष्टिकोनाचे कौतुक केले आहे.

शेती हे भारतीय अर्थव्यवस्थेचे प्रमुख अंग आहे आणि तिथे एआय क्रांती घडवत आहे. पिकांवरील रोगांचे निदान करण्यासाठी आता शेतकऱ्यांना कृषी तज्ञाची वाट पाहावी लागत नाही. त्यांच्या मोबाईलमधील एआय ॲप पिकाचा फोटो काढताच रोगाचे निदान करते आणि औषध सुचवते. हवामानाचा अचूक अंदाज आणि पिकांच्या लागवडीचे नियोजन करण्यासाठी एआय मॉडेल मदत करत आहेत. यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढण्यास मदत होत आहे.

आरोग्य क्षेत्रात तर एआय वरदान ठरत आहे. भारताच्या ग्रामीण भागात डॉक्टरांची, विशेषतः तज्ञ डॉक्टरांची मोठी कमतरता आहे. एआयवर आधारित एक्स-रे आणि स्कॅन रिडींग मशीन्स आता कर्करोग, टीबी यांसारख्या आजारांचे निदान काही मिनिटांत करत आहेत. यामुळे वेळेवर उपचार मिळणे शक्य झाले आहे. शिक्षण क्षेत्रातही एआय ट्युटर्समुळे क्रांती होत आहे. प्रत्येक विद्यार्थ्याची शिकण्याची गती आणि क्षमता ओळखून त्याला शिकवणारे 'पर्सनलाईज्ड एआय शिक्षक' आता तयार होत आहेत. यामुळे दर्जेदार शिक्षण खेड्यापाड्यातील मुलांपर्यंत पोहोचवणे शक्य झाले आहे.

याशिवाय, प्रशासन आणि सरकारी योजनांचा लाभ लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी एआयचा वापर होत आहे. 'भाषिणी' या एआय प्लॅटफॉर्ममुळे भाषेचा अडथळा दूर झाला आहे. आता एक तामिळ भाषिक शेतकरी आपली समस्या आपल्या भाषेत सांगू शकतो आणि हिंदी किंवा मराठी भाषिक अधिकारी ती समजू शकतो. हे केवळ भाषांतराचे ॲप नसून, ते भारताला जोडणारे एक एआय साधन आहे.

एकीकडे एआयची ही घोडदौड सुरू असताना, दुसरीकडे सामान्य माणसाच्या मनात नोकऱ्या जाण्याची भीतीही आहे. 'चॅटजीपीटी' किंवा 'स्पॉटिफाय'सारख्या कंपन्यांमधील एआयच्या वापरामुळे कोडिंगच्या नोकऱ्या कमी झाल्याच्या बातम्या आपण वाचतो. परंतु, भारतीयांनी याकडे नकारात्मक दृष्टीने पाहण्याचे कारण नाही. भारताकडे जगातील सर्वात मोठी तरुण लोकसंख्या आहे. आपण एआयकडे 'माणसाची जागा घेणारे तंत्रज्ञान' म्हणून न पाहता, 'माणसाची क्षमता वाढवणारे तंत्रज्ञान' म्हणून पाहिले पाहिजे.

जर एआयमुळे कोडिंग सोपे झाले असेल, तर भारतीय तरुणांनी आता केवळ कोडर बनून राहण्यापेक्षा 'प्रॉडक्ट डिझायनर' किंवा 'सोल्युशन आर्किटेक्ट' बनण्याकडे लक्ष दिले पाहिजे. ज्याला पूर्वी ॲप बनवायला सहा महिने लागायचे, तो आता एआयच्या मदतीने सहा दिवसांत ॲप बनवू शकतो. याचा अर्थ असा की आपण जास्त काम, जास्त वेगाने आणि जास्त अचूकतेने करू शकतो. यामुळे नवीन रोजगार निर्माण होतील, फक्त त्यांचे स्वरूप वेगळे असेल.

तसेच, आपण 'एआय वापरणारे' (Consumers) होण्यापेक्षा 'एआय बनवणारे' (Creators) होणे गरजेचे आहे. भारताने स्वतःचे एआय मॉडेल्स विकसित करणे आवश्यक आहे, जे भारतीय संस्कृती, भाषा आणि गरजा समजून घेतील. स्टुअर्ट रसेल यांनी इशारा दिला आहे की, पाश्चिमात्य एआय मॉडेल्सवर आंधळा विश्वास ठेवणे धोक्याचे ठरू शकते. त्यामुळे 'आत्मनिर्भर एआय' ही केवळ घोषणा नसून ती काळाची गरज आहे. भारतीयांनी एआय साक्षरता वाढवणे आणि त्याचा जबाबदारीने वापर करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

इंडिया एआय समिट २०२६ च्या माध्यमातून भारताने जगाला एक स्पष्ट संदेश दिला आहे की, आम्ही एआय शर्यतीत मागे नाही आहोत. आपण यूपीआय (UPI) च्या माध्यमातून जगात डिजिटल पेमेंटमध्ये क्रांती घडवली, तसेच आपण एआयच्या माध्यमातून 'बुद्धिमत्तेचे लोकशाहीकरण' (Democratization of Intelligence) करणार आहोत. जेव्हा एआय हे वीज आणि पाण्यासारखे प्रत्येकाला सहज उपलब्ध होईल, तेव्हा भारतातील प्रत्येक लहान-मोठा उद्योजक, शेतकरी आणि विद्यार्थी आपली स्वप्ने पूर्ण करू शकेल.
आज आपण एका मोठ्या बदलाच्या उंबरठ्यावर उभे आहोत. आव्हाने नक्कीच आहेत, डेटा प्रायव्हसीचे मुद्दे आहेत, डीपफेकचे धोके आहेत, पण योग्य नियमावली आणि नैतिकतेचा वापर करून आपण यावर मात करू शकतो. एआय हे एक दुधारी शस्त्र आहे, पण जर ते भारतासारख्या आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारसा असलेल्या देशाच्या हातात असेल, तर त्याचा वापर नक्कीच मानवतेच्या कल्याणासाठी होईल. इंडिया एआय समिट २०२६ हे या उज्वल भविष्याचे पहिले पाऊल आहे आणि प्रत्येक भारतीयाने या डिजिटल क्रांतीचा एक भाग होण्यासाठी सज्ज राहिले पाहिजे.

--- तुषार भ. कुटे