हे ते एआय नाही ज्याचे आपल्याला आश्वासन दिले गेले होते

सध्याच्या काळात तंत्रज्ञान क्षेत्रात सर्वात जास्त चर्चा कोणत्या विषयाची होत असेल, तर ती 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' म्हणजेच कृत्रिम बुद्धिमत्तेची आहे. जगभरातील सर्व मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्यांमध्ये सध्या एक प्रकारची जीवघेणी शर्यत लागली असून, प्रत्येक कंपनी आपले नवीन आणि अधिक प्रगत एआय मॉडेल लवकरात लवकर ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी धडपडत आहे. पण या घाईगडबडीत आपण एका मोठ्या संकटाला आमंत्रण तर देत नाही ना, असा अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न आता उपस्थित केला जाऊ लागला आहे. ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे प्राध्यापक आणि या क्षेत्रातील आघाडीचे संशोधक मायकेल वूल्ड्रिज यांनी याच संदर्भात संपूर्ण जगाला एक अत्यंत गंभीर इशारा दिला आहे. त्यांच्या मते, एआय तंत्रज्ञान बाजारात आणण्याच्या या आंधळ्या शर्यतीमुळे 'हिंडेनबर्ग'सारख्या भयानक दुर्घटनेचा धोका वाढला आहे. जर अशी एखादी मोठी दुर्घटना घडली, तर या नवतंत्रज्ञानावरचा जागतिक विश्वास कायमचा उडून जाईल, अशी भीती त्यांनी व्यक्त केली आहे. 'द गार्डियन' या प्रतिष्ठित वृत्तपत्राने नुकतेच या संदर्भातील सविस्तर वृत्त आणि वूल्ड्रिज यांचे विचार प्रसिद्ध केले आहेत.

मायकेल वूल्ड्रिज हे कृत्रिम बुद्धिमत्ता क्षेत्रातील एक अत्यंत अभ्यासू आणि सन्माननीय व्यक्तिमत्त्व मानले जाते. बुधवारी संध्याकाळी आयोजित करण्यात आलेल्या रॉयल सोसायटीच्या 'मायकेल फॅराडे प्राईझ लेक्चर'मध्ये त्यांनी आपले हे सडेतोड विचार मांडले. त्यांच्या या विशेष व्याख्यानाचा विषयच मुळी "हे ते एआय नाही ज्याचे आपल्याला आश्वासन दिले गेले होते" (This is not the AI we were promised) असा विचार करायला लावणारा होता. वूल्ड्रिज यांच्या मते, आजकाल तंत्रज्ञान कंपन्यांवर नवीन एआय साधने बाजारात आणण्यासाठी प्रचंड आणि असह्य असा व्यावसयिक दबाव आहे. एखादे उत्पादन पूर्णपणे सुरक्षित आहे की नाही, तसेच त्याची क्षमता आणि त्याच्यातील संभाव्य त्रुटी पूर्णपणे समजून घेण्याआधीच ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी ही उत्पादने बाजारात आणण्याची घाई केली जात आहे. सध्या बाजारात आलेल्या अनेक एआय चॅटबॉट्सच्या सुरक्षेचे नियम वापरकर्त्यांकडून अगदी सहजपणे ओलांडले जात आहेत. यावरून हेच स्पष्ट होते की कंपन्या काळजीपूर्वक विकास आणि सुरक्षिततेच्या चाचण्यांपेक्षा व्यावसायिक फायद्यांना जास्त प्राधान्य देत आहेत. वूल्ड्रिज हे याला एक 'क्लासिक तंत्रज्ञान परिस्थिती' मानतात, जिथे तंत्रज्ञान खूप आश्वासक वाटते, पण त्याच्या चाचण्या योग्य प्रकारे झालेल्या नसतात आणि त्याच्या मागे असलेला व्यावसायिक दबाव भयंकर असतो.

प्राध्यापक वूल्ड्रिज यांनी एआयच्या भविष्यातील धोक्याची तुलना थेट 'हिंडेनबर्ग' दुर्घटनेशी केली आहे, आणि ही तुलना समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हिंडेनबर्ग हे एक महाकाय एअरशिप (हवेतून उडणारे जहाज) होते. तब्बल २४५ मीटर लांबीचे हे एअरशिप युरोप ते अमेरिका असा अटलांटिक महासागर पार करून नियमित प्रवास करत असे. १९३७ साली जेव्हा हे एअरशिप अमेरिकेतील न्यू जर्सी येथे उतरण्याची तयारी करत होते, तेव्हा अचानक त्याला भीषण आग लागली. या भयंकर आगीत ३६ लोकांचा होरपळून मृत्यू झाला, ज्यामध्ये प्रवासी, क्रू मेंबर्स आणि जमिनीवरील कर्मचाऱ्यांचा समावेश होता. या एअरशिपला हवेत तरंगत ठेवण्यासाठी त्यामध्ये तब्बल २ लाख घनमीटर हायड्रोजन वायू भरलेला होता. केवळ एका छोट्याशा ठिणगीमुळे या वायूला आग लागली आणि काही क्षणांतच संपूर्ण एअरशिपचा कोळसा झाला.

या दुर्घटनेचा परिणाम केवळ जीवितहानीपुरता मर्यादित राहिला नाही. या एका भयानक घटनेमुळे संपूर्ण जगाचा एअरशिप या तंत्रज्ञानावरचा रस आणि विश्वास कायमचा नष्ट झाला. त्या क्षणापासून ते एक 'मृत तंत्रज्ञान' बनले. प्राध्यापक वूल्ड्रिज यांचा मुख्य इशारा हाच आहे की, एआयच्या बाबतीतही असाच एक 'हिंडेनबर्ग क्षण' (Hindenburg moment) येण्याची दाट शक्यता आहे. आज एआय तंत्रज्ञान मानवी जीवनातील इतक्या विविध प्रणालींमध्ये आणि क्षेत्रांमध्ये खोलवर रुजले आहे की, जर एखादी मोठी आपत्ती आली, तर तिचा फटका जवळपास कोणत्याही क्षेत्राला बसू शकतो.

पण एआयमुळे नेमक्या कशा प्रकारच्या दुर्घटना घडू शकतात? वूल्ड्रिज यांनी याच्या काही अत्यंत भयानक पण अत्यंत 'प्लेजसिबल' (शक्य असलेल्या) शक्यता वर्तवल्या आहेत. उदाहरणार्थ, स्वतःहून चालणाऱ्या म्हणजेच सेल्फ-ड्रायव्हिंग कार्सचे एखादे घातक सॉफ्टवेअर अपडेट, ज्यामुळे अनेक लोकांचे जीव जाऊ शकतात. दुसरे उदाहरण म्हणजे, एआयचा वापर करून केलेला एखादा असा सायबर हल्ला ज्यामुळे जगभरातील सर्व विमान कंपन्यांची उड्डाणे जमिनीवरच रोखली जातील. किंवा एआयने केलेल्या एखाद्या मूर्खपणामुळे किंवा चुकीच्या निर्णयामुळे 'बेरिंग्स बँक' कोसळली होती तशीच एखाद्या मोठ्या जागतिक कंपनीची किंवा बँकेची रातोरात पडझड होऊ शकते. एआय जाहीररीत्या चुकीचे वागण्याचे असे अनेक मार्ग आहेत आणि हे सर्व प्रकार घडण्याची दाट शक्यता आहे, असे वूल्ड्रिज ठामपणे सांगतात.

वूल्ड्रिज यांनी हेही स्पष्ट केले की त्यांचा उद्देश आधुनिक एआयवर केवळ टीका करणे हा नाही. त्यांच्या चिंतेचा मुख्य विषय हा आहे की संशोधकांनी ज्या प्रकारच्या एआयची अपेक्षा केली होती आणि प्रत्यक्षात जे निर्माण झाले आहे, त्यात खूप मोठी तफावत आहे. सुरुवातीच्या काळात अनेक तज्ञांना असे वाटत होते की ते असे एआय बनवतील जे समस्यांवर अचूक उत्तरे शोधेल आणि ज्याचे काम परिपूर्ण आणि ठोस असेल. मात्र आजचे समकालीन एआय ना ठोस आहे ना परिपूर्ण; ते अत्यंत 'अंदाजे'  काम करणारे आहे.

या सर्व धोक्यांमागे एक मूलभूत तांत्रिक कारण आहे. आजचे एआय चॅटबॉट्स हे 'लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स'वर आधारित आहेत. हे मॉडेल्स माहितीवर विचार करत नाहीत, तर प्रशिक्षणादरम्यान शिकलेल्या 'संभाव्यतेच्या वितरणाच्या' (Probability distributions) आधारावर फक्त 'पुढचा शब्द किंवा शब्दाचा भाग कोणता असेल' याचा अंदाज लावतात आणि उत्तरे तयार करतात. यामुळे या एआयची क्षमता अत्यंत 'ओबडधोबड' स्वरूपाची झाली आहे. म्हणजेच हे एआय काही विशिष्ट कामांमध्ये आश्चर्यकारकपणे प्रभावी असते, तर त्याच वेळी इतर काही साध्या कामांमध्ये ते भयानक चुका करते.

वूल्ड्रिज यांच्या मते सर्वात मोठी अडचण ही आहे की हे एआय चॅटबॉट्स कधी आणि कशा प्रकारे अपयशी ठरतील, याचा कोणताही अंदाज लावता येत नाही. सर्वात भयानक गोष्ट म्हणजे आपण चुकीचे आहोत, याची कोणतीही जाणीव या मॉडेल्सना नसते; पण त्यांची रचनाच अशी केली गेली आहे की ते कोणतेही उत्तर अत्यंत आत्मविश्वासाने देतात. जेव्हा एखादे मशीन माणसासारख्या भाषेत आणि अत्यंत लांगूलचालन करणाऱ्या शब्दांत चुकीची माहिती देते, तेव्हा सामान्य लोक सहजपणे दिशाहीन होऊ शकतात. याचा सर्वात मोठा धोका हा आहे की लोक या यंत्रांना खऱ्या माणसांसारखे वागवू लागतात. सेंटर फॉर डेमोक्रसी अँड टेक्नॉलॉजीने २०२५ मध्ये केलेल्या एका सर्वेक्षणात अशी माहिती समोर आली होती की जवळजवळ एक तृतीयांश विद्यार्थ्यांनी त्यांचे स्वतःचे किंवा त्यांच्या मित्राचे एखाद्या एआयसोबत 'रोमँटिक नाते' असल्याचे नोंदवले होते. कंपन्यांना आपले एआय लोकांसमोर अत्यंत 'मानवी' स्वरूपात सादर करायचे असते, पण वूल्ड्रिज यांच्या मते हा एक अत्यंत धोकादायक मार्ग आहे. आपण हे नेहमी लक्षात ठेवले पाहिजे की ही एआय मॉडेल्स केवळ "ग्लोरीफाईड स्प्रेडशीट्स" आहेत आणि ती केवळ साधने आहेत, त्यापेक्षा जास्त काहीही नाहीत.

मग यावर उपाय काय आणि एआय कसे असावे? याचे उत्तर देताना वूल्ड्रिज सुरुवातीच्या काळातील 'स्टार ट्रेक' या प्रसिद्ध मालिकेचे उदाहरण देतात. १९६८ सालच्या या मालिकेतील 'द डे ऑफ द डव्ह' नावाच्या एका भागात, जेव्हा मिस्टर स्पॉक एंटरप्राईजच्या कॉम्प्युटरला एक प्रश्न विचारतात, तेव्हा तो कॉम्प्युटर एका पूर्णपणे 'अमानवी' आवाजात उत्तर देतो की त्याच्याकडे उत्तर देण्यासाठी पुरेशी माहिती उपलब्ध नाही. वूल्ड्रिज म्हणतात की आज आपल्याला असे मिळत नाही, तर आपल्याला असे 'अति-आत्मविश्वासी' एआय मिळते जे नेहमी म्हणते "होय, हे घ्या उत्तर". कदाचित आपल्याला अशा एआयची गरज आहे जे आपल्याशी 'स्टार ट्रेक'च्या कॉम्प्युटरसारख्या आवाजात बोलेल, जेणेकरून तो एखादा मानव आहे असा विश्वास आपण कधीही ठेवणार नाही.

थोडक्यात सांगायचे तर, प्राध्यापक मायकेल वूल्ड्रिज यांचा हा गंभीर इशारा सर्वांचे डोळे उघडणारा आहे. आपण प्रगतीच्या आणि व्यावसायिक शर्यतीच्या वेगात सुरक्षिततेकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करत आहोत. जर आपण आता थांबून योग्य पावले उचलली नाहीत, तर हिंडेनबर्ग दुर्घटनेने जसे एअरशिपचे युग संपवले, तसे एआयच्या चुकीमुळे लोकांचा या क्रांतिकारी तंत्रज्ञानावरचा विश्वास कायमचा संपुष्टात येऊ शकतो.

(संदर्भ: द गार्डियन)

--- तुषार भ. कुटे