सातवाहनकालीन वैशाखरे: एका प्राचीन व्यापारी पडावाचा सुवर्णइतिहास

सह्याद्रीच्या कुशीत, नाणेघाटाच्या पायथ्याशी वसलेले 'वैशाखरे' (सध्याचे मुरबाड तालुका, ठाणे जिल्हा) हे आज जरी एक सामान्य आणि शांत गाव वाटत असले, तरी दोन-अडीच हजार वर्षांपूर्वी हे गाव महाराष्ट्रातील अर्थकारणाचे आणि व्यापाराचे एक अत्यंत गजबजलेले केंद्र होते. इ.स.पू. दुसऱ्या शतकापासून ते इ.स.च्या तिसऱ्या शतकापर्यंत महाराष्ट्रावर राज्य करणाऱ्या सातवाहन काळात या गावाने आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचा एक सुवर्णकाळ अनुभवला आहे.

नावाची व्युत्पत्ती आणि मूळ अर्थ

ऐतिहासिक नोंदी आणि गॅझेटियरनुसार, वैशाखरे या शब्दाची निर्मिती 'वैश्यगृह' किंवा 'वैश्यखेडे' या शब्दांवरून झाली आहे. 'वैश्य' म्हणजे व्यापारी आणि 'गृह' किंवा 'खेडे' म्हणजे त्यांची वस्ती. या नावावरूनच गावाचे तत्कालीन स्वरूप स्पष्ट होते. हे गाव म्हणजे केवळ एक रहिवासी क्षेत्र नसून, व्यापारी, त्यांचे तांडे आणि प्रवाशांसाठी निर्माण केलेली एक सुनियोजित वसाहत होती.

सातवाहन घराण्याची राजधानी प्रतिष्ठान (सध्याचे पैठण) आणि प्रमुख व्यापारी केंद्र जुन्नर यांना कोकण किनारपट्टीशी जोडणारा सर्वात महत्त्वाचा दुवा म्हणजे 'नाणेघाट'. त्याकाळी कल्याण, नालासोपारा (शूर्पारक) आणि चौल या आंतरराष्ट्रीय बंदरांवर रोमन, ग्रीक आणि इजिप्शियन जहाजांमधून मोठ्या प्रमाणावर माल येत असे. हा माल बैल, घोडे आणि खेचरांच्या पाठीवर लादून घाटमाथ्यावर नेला जाई. नाणेघाटाची अवघड आणि तीव्र चढण (घाटाची नळी) चढण्यापूर्वीचा सर्वात मोठा आणि सुरक्षित पडाव म्हणजे 'वैशाखरे' गाव होय.

तत्कालीन व्यवस्था आणि अर्थकारण
सातवाहन काळात या मार्गावरून जाणारे लमाण (कारवान), व्यापारी आणि बौद्ध भिक्षू यांच्या सोयीसाठी वैशाखरे गावात उत्तम व्यवस्था होती.
- विश्रांतीस्थाने: घाट चढण्यापूर्वी जनावरांना आणि माणसांना विश्रांती मिळावी यासाठी येथे प्रशस्त इमारती, धर्मशाळा आणि गुदामांची सोय होती.
- जकात वसुली (Toll Collection): नाणेघाटाच्या माथ्यावर आणि वैशाखरे परिसरात प्रवाशांकडून जकात वसूल केली जाई. या जकातीसाठी दगडी रांजण घडवण्यात आले होते, जे आजही पाहायला मिळतात. या रांजणांमध्ये तत्कालीन 'कार्षापण' नावाची नाणी कर म्हणून टाकली जात असत. या नाण्यांच्या (नाणे) उलाढालीवरूनच या घाटाला 'नाणेघाट' हे नाव पडले.

ब्राह्मी शिलालेख आणि ऐतिहासिक पुरावे

वैशाखरे आणि नाणेघाट परिसराचा हा वैभवशाली इतिहास केवळ आख्यायिकांवर आधारित नाही, तर त्याला भक्कम प्राच्यविद्या आणि शिलालेखांचा आधार आहे. वैशाखरेवरून घाट चढून गेल्यावर नाणेघाटातील लेण्यांमध्ये ब्राह्मी लिपीत कोरलेले अतिशय विस्तृत शिलालेख आढळतात. सम्राट पहिल्या सातकर्णीची पत्नी, महाराणी नागनिका (नायनिका) हिने कोरलेल्या या शिलालेखांमध्ये सातवाहन कुळाचा इतिहास, त्यांनी केलेले विविध यज्ञ (राजसूय, अश्वमेध) आणि दिलेल्या भरघोस दानांचे सविस्तर वर्णन आहे. प्राचीन लिपी आणि इतिहासाच्या अभ्यासासाठी या ब्राह्मी नोंदी अत्यंत मौल्यवान आहेत. वैशाखरेतून मार्गक्रमण करणारा प्रत्येक तांडा या समृद्धीचा आणि प्रगत अर्थव्यवस्थेचा साक्षीदार होता.

कालांतराने इंग्रजांच्या काळात मुंबई-पुणे आणि मुंबई-नाशिक यांसारखे नवीन महामार्ग तयार झाले आणि नाणेघाट व वैशाखरे गावाचे व्यापारी महत्त्व हळूहळू कमी झाले. मात्र, आजही वैशाखरे गाव आणि तिथून सुरू होणारी नाणेघाटाची वाट महाराष्ट्राच्या प्राचीन अर्थकारणाची आणि सातवाहनकालीन सुवर्णयुगाची साक्ष देत भक्कमपणे उभी आहे.