मार्केटिंगच्या हव्यासापोटी गहाण ठेवलेली शैक्षणिक नैतिकता

नवी दिल्लीतील भारत मंडपम येथे आयोजित ‘इंडिया एआय समिट २०२६’ ही परिषद भारताच्या तंत्रज्ञान क्षेत्रातील प्रगती आणि भविष्यातील दिशा ठरवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जात होती. जागतिक स्तरावरील या प्रतिष्ठित मंचावर भारताची प्रतिमा उंचावण्याची संधी असताना, काल गलगोटियाज विद्यापीठाबाबत घडलेला प्रकार केवळ लज्जास्पदच नाही, तर भारतीय खाजगी शिक्षण क्षेत्रातील एका गंभीर आणि अस्वस्थ करणाऱ्या वास्तवावर प्रकाश टाकणारा आहे. या घटनेकडे केवळ एका विद्यापीठाची चूक म्हणून न पाहता, त्यामागच्या मानसिकतेचा आणि शिक्षण व्यवस्थेतील दिखाऊपणाचा गांभीर्याने विचार करणे गरजेचे आहे.

मुळात, या संपूर्ण प्रकरणाची पार्श्वभूमी पाहिल्यास ती अत्यंत धक्कादायक आहे. विद्यापीठाने त्यांच्या स्टॉलवर ‘ओरियन’ नावाचा एक रोबोटिक कुत्रा प्रदर्शित केला आणि तो त्यांच्या ‘सेंटर ऑफ एक्सलन्स’ने विकसित केल्याचा दावा केला. मात्र, सोशल मीडिया आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील तज्ञांनी जेव्हा तो रोबोट चीनच्या युनिट्री (Unitree) कंपनीचा ‘Go2’ मॉडेल असल्याचे उघडकीस आणले, तेव्हा विद्यापीठाचा दावा पूर्णपणे पोकळ ठरला. एका जागतिक मंचावर, जिथे जगभरातील गुंतवणूकदार आणि शास्त्रज्ञ उपस्थित आहेत, तिथे एका चिनी बनावटीच्या रोबोटवर स्वतःचा टॅग लावून त्याला ‘मेक इन इंडिया’ किंवा ‘इन-हाऊस इनोव्हेशन’ म्हणून खपवण्याचा प्रयत्न करणे हा निव्वळ बौद्धिक अप्रामाणिकपणा आहे. हे कृत्य केवळ त्या विद्यापीठाचीच नव्हे, तर संपूर्ण भारतीय संशोधन क्षेत्राची विश्वासार्हता धोक्यात आणणारे आहे.

ही घटना आजच्या खाजगी शिक्षण क्षेत्रातील ‘मार्केटिंग गिमिक्स’चे एक विद्रुप उदाहरण आहे. आज अनेक शिक्षण संस्था संशोधनावर (R&D) खरोखर खर्च करण्यापेक्षा जाहिरातींवर आणि ‘ब्रँडिंग’वर जास्त खर्च करतात. विद्यार्थ्यांना आकर्षित करण्यासाठी आणि आपण किती ‘हाय-टेक’ आहोत हे दाखवण्यासाठी अशा प्रकारचे शॉर्टकट मारले जातात. ३५० कोटींची गुंतवणूक एआय क्षेत्रात केल्याचा दावा करणाऱ्या विद्यापीठाला प्रदर्शनासाठी बाजारातून विकत घेतलेला रोबोट ठेवावा लागणे, हे त्यांच्या दाव्यांमधील फोलपणा सिद्ध करते. जर खरोखरच संशोधन झाले असते, तर कच्च्या स्वरूपातील का होईना, पण स्वतः बनवलेले तंत्रज्ञान तिथे दिसले असते. तयार वस्तूला आपले नाव देऊन श्रेय लाटण्याची वृत्ती ही संशोधनाच्या मूळ गाभ्यालाच मारक आहे.

सर्वात संतापजनक बाब म्हणजे, जेव्हा हे बिंग फुटले तेव्हा विद्यापीठाने दिलेले स्पष्टीकरण. त्यांनी या सर्व प्रकाराचे खापर एका प्राध्यापिकेवर आणि प्रतिनिधींवर फोडले. ‘प्रतिनिधीला माहिती नव्हती’ किंवा ‘उत्साहाच्या भरात चुकीची माहिती दिली गेली’ हे बचाव अत्यंत हास्यास्पद आणि बेजबाबदार आहेत. अशा आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या परिषदेत जेव्हा एखादी संस्था सहभागी होते, तेव्हा तिथे काय प्रदर्शित केले जात आहे आणि त्यावर काय दावे केले जात आहेत, याची पूर्ण माहिती उच्च व्यवस्थापनाला असते. एका प्राध्यापिकेला बळीचा बकरा बनवून विद्यापीठ प्रशासन आपली जबाबदारी झटकू शकत नाही. जर तुमच्या प्राध्यापकांनाच हे माहित नसेल की सदर रोबोट तुमच्या लॅबमध्ये बनला आहे की चीनमधून मागवला आहे, तर त्या विभागाच्या गुणवत्तेवर आणि पारदर्शकतेवरच प्रश्नचिन्ह निर्माण होते.

या घटनेचा भारताच्या ‘ब्रँड इंडिया’वर होणारा परिणामही दुर्लक्षित करून चालणार नाही. भारत जेव्हा एआय आणि तंत्रज्ञानात स्वावलंबी होण्याच्या गप्पा मारत आहे, तेव्हा सरकारी आदेशानुसार एका विद्यापीठाचा स्टॉल हटवण्याची नामुष्की ओढवणे, हे जागतिक समुदायासमोर भारताचे हसू करणारे आहे. ‘विकसित भारत’चे स्वप्न बघताना अशा प्रकारची फसवणूक परदेशी पाहुण्यांसमोर उघडी पडणे हे दुर्दैवी आहे. हे प्रकरण केवळ एका रोबोटपुरते मर्यादित नाही, तर ते आपल्या शिक्षण व्यवस्थेतील नैतिक मूल्यांच्या ऱ्हासाचे द्योतक आहे. विद्यार्थ्यांना आपण काय शिकवत आहोत? कष्टाने संशोधन करण्याऐवजी शॉर्टकट मारून आणि खोटे दावे करून प्रसिद्धी मिळवणे योग्य आहे का? हा संदेश विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचणे अत्यंत घातक आहे.

या प्रकरणातून इतर संस्थांनी आणि सरकारनेही धडा घेणे आवश्यक आहे. केवळ चकचकीत इमारती आणि मोठमोठे दावे म्हणजे गुणवत्ता नव्हे. सरकारने अशा प्रदर्शनांमध्ये सहभागी होणाऱ्या संस्थांच्या दाव्यांची शहानिशा करण्यासाठी कडक निकष लावले पाहिजेत. तसेच, अशा फसवणुकीसाठी केवळ स्टॉल हटवणे ही शिक्षा पुरेसी नसून, संबंधित संस्थेवर कडक कारवाई होणे गरजेचे आहे, जेणेकरून भविष्यात कोणत्याही शैक्षणिक संस्थेला ‘इनोव्हेशन’च्या नावाखाली जनतेची आणि विद्यार्थ्यांची दिशाभूल करण्याचे धाडस होणार नाही. गलगोटियाजचे हे प्रकरण म्हणजे भारतीय शिक्षण क्षेत्राला आरसा दाखवणारी घटना आहे, आणि त्यात दिसणारे प्रतिबिंब अजिबात सुखावह नाही.

(चित्र: एआय निर्मित)

--- तुषार भ. कुटे