कॅप्चा: इंटरनेटच्या विश्वातील आपला विश्वासू डिजिटल पहारेकरी

आपण जेव्हाही इंटरनेटवर एखादा फॉर्म भरतो, नवीन खाते उघडतो किंवा ऑनलाईन तिकीट काढायला जातो, तेव्हा आपल्याला एक छोटीशी पण विचित्र अडचण हमखास येते. आपल्याला काही वाकडीतिकडी अक्षरे ओळखायला सांगितली जातात किंवा 'ट्रॅफिक सिग्नल' कुठे आहेत हे चित्रात शोधायला लावले जाते. कधीकधी तर फक्त "मी रोबोट नाही" (I am not a robot) अशा चौकटीवर क्लिक करायला सांगितले जाते. यालाच तांत्रिक भाषेत "कॅप्चा" (CAPTCHA) असे म्हणतात. हे पाहिल्यावर आपल्याला कधीकधी वैताग येतो, पण इंटरनेटच्या सुरक्षिततेसाठी ही एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट आहे.
कॅप्चा म्हणजे नक्की काय, हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला इंटरनेटवर घडणाऱ्या एका मोठ्या समस्येकडे बघावे लागेल. इंटरनेटवर जसे सामान्य माणसे माहिती शोधतात, तसेच काही स्वयंचलित प्रोग्रॅम देखील फिरत असतात, ज्यांना आपण 'बॉट' (Bot) असे म्हणतो. हे बॉट्स माणसापेक्षा कितीतरी पटीने वेगाने काम करू शकतात. जर एखाद्या हॅकरने असा बॉट बनवला की जो एका सेकंदात हजारो बनावट ईमेल आयडी तयार करेल किंवा एखाद्या वेबसाईटवर हजारो स्पॅम कमेंट्स करेल, तर ती वेबसाईट क्रॅश होऊ शकते किंवा तिचा गैरवापर होऊ शकतो. हे रोखण्यासाठी, समोर संगणक वापरणारा "माणूस" आहे की "बॉट", हे ओळखणे गरजेचे झाले. यासाठी जी चाचणी तयार करण्यात आली, तिलाच 'कॅप्चा' म्हणतात. कॅप्चाचा फुल फॉर्म आहे - "Completely Automated Public Turing test to tell Computers and Humans Apart." सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ही संगणक आणि माणूस यांच्यातील फरक ओळखणारी एक चाचणी आहे.

कॅप्चाचा इतिहास अतिशय रंजक आहे. याची सुरुवात साधारणपणे २००० च्या दशकात झाली. त्याकाळी 'याहू' ही जगातील सर्वात मोठी ईमेल सेवा होती. त्यांना एक मोठी समस्या भेडसावत होती. हॅकर्सनी बनवलेले स्वयंचलित प्रोग्रॅम (बॉट्स) याहूवर हजारो बनावट ईमेल खाती उघडत होते आणि त्याद्वारे स्पॅम पसरवत होते. यावर उपाय शोधण्यासाठी कार्नेगी मेलन युनिव्हर्सिटीचे लुईस फोन अहन आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी एक युक्ती शोधली. त्यांनी पाहिले की, संगणकाला सरळ छापलेली अक्षरे वाचता येतात, पण जर तीच अक्षरे वाकडीतिकडी केली, त्यावर काही रेषा मारल्या किंवा पार्श्वभूमी बदलली, तर संगणकाला ती ओळखता येत नाहीत. मात्र, मानवी मेंदू ती सहज ओळखू शकतो. या तत्त्वाचा वापर करून त्यांनी पहिला कॅप्चा तयार केला. यामध्ये वापरकर्त्याला वाकडीतिकडी अक्षरे टाईप करायला लावली जात असत. यामुळे बॉट्सना रोखण्यात मोठे यश मिळाले.

पण गोष्ट इथेच थांबली नाही. या संशोधकांनी विचार केला की, कोट्यवधी लोक रोज कॅप्चा सोडवण्यासाठी काही सेकंद खर्च करतात. या वेळेचा काही चांगला उपयोग होऊ शकतो का? या विचारातून 'री-कॅप्चा' (reCAPTCHA) चा जन्म झाला. आपण पाहिले असेल की, जुन्या काळात कॅप्चामध्ये दोन शब्द यायचे. त्यातील एक शब्द संगणकाला माहित असायचा, पण दुसरा शब्द हा जुन्या स्कॅन केलेल्या पुस्तकांमधील असायचा जो संगणकाला वाचता येत नव्हता. जेव्हा लाखो लोक तो दुसरा शब्द एकाच प्रकारे टाईप करायचे, तेव्हा गुगलला खात्री पटायची की हा शब्द काय आहे. अशा प्रकारे, आपण कॅप्चा सोडवताना कळत-नकळत जुनी पुस्तके आणि वर्तमानपत्रे डिजिटाईज करायला मदत करत होतो. न्यूयॉर्क टाइम्सची अनेक जुनी कागदपत्रे याच पद्धतीने डिजिटल स्वरूपात जतन केली गेली आहेत.

कालांतराने तंत्रज्ञान प्रगत झाले आणि बॉट्स देखील हुशार झाले. 'ऑप्टिकल कॅरेक्टर रेकग्निशन' (OCR) आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे संगणक सुद्धा वाकडीतिकडी अक्षरे वाचायला शिकले. त्यामुळे अक्षरांच्या कॅप्चाचा प्रभाव कमी होऊ लागला. मग गुगलने चित्रांचा वापर सुरू केला. यामध्ये आपल्याला "चित्रातील कार ओळखा", "बस ओळखा" किंवा "क्रॉसवाक ओळखा" असे प्रश्न विचारले जाऊ लागले. हे बॉट्ससाठी खूप कठीण होते कारण चित्रातील वस्तू ओळखणे हे मानवी मेंदूचे खास कौशल्य आहे. विशेष म्हणजे, याद्वारे आपण गुगलच्या ड्रायव्हरलेस कारला रस्ते आणि वस्तू ओळखण्याचे प्रशिक्षण देत होतो.

आजच्या काळात कॅप्चा आणखी सोपा आणि प्रगत झाला आहे. आता आपल्याला फक्त एका चेकबॉक्सवर क्लिक करावे लागते, ज्यावर लिहिलेले असते "मी रोबोट नाही". याला "नो कॅप्चा री-कॅप्चा" (No CAPTCHA reCAPTCHA) म्हणतात. हे वरकरणी सोपे वाटत असले तरी, यामागे खूप मोठे तंत्रज्ञान आहे. जेव्हा आपण माउस कर्सर त्या चेकबॉक्सकडे नेतो, तेव्हा आपली माउस हलवण्याची पद्धत गुगल तपासते. माणूस माउस हलवताना थोडा वेडावाकडा किंवा अनियंत्रित असतो, तर बॉट एकदम सरळ रेषेत आणि अचूक जातो. या सूक्ष्म हालचालींवरून आणि आपल्या ब्राऊझिंग हिस्टरीवरून गुगल ओळखते की आपण माणूस आहोत. जर गुगलला थोडी जरी शंका आली, तरच ते आपल्याला पुन्हा चित्रे ओळखायला सांगते.

सध्या तर 'इन्व्हिजिबल कॅप्चा' (Invisible CAPTCHA) नावाचे तंत्रज्ञान येत आहे, जिथे आपल्याला काहीच करावे लागत नाही. हे तंत्रज्ञान पार्श्वभूमीमध्ये राहूनच वापरकर्त्याच्या वागण्यावरून ठरवते की तो माणूस आहे की बॉट.

कॅप्चाचा आजचा उपयोग फक्त ईमेल खाते उघडण्यापुरता मर्यादित नाही. ऑनलाईन बँकिंगमध्ये व्यवहार सुरक्षित करण्यासाठी, ऑनलाईन पोलमध्ये एकाच व्यक्तीने वारंवार मते देऊ नयेत म्हणून, ब्लॉगवर स्पॅम कमेंट्स रोखण्यासाठी आणि तिकीट बुकिंगच्या वेळी काळाबाजार करणाऱ्या सॉफ्टवेअरना रोखण्यासाठी कॅप्चा अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. जोपर्यंत इंटरनेटवर हॅकर्स आणि स्पॅम बॉट्स आहेत, तोपर्यंत कॅप्चासारख्या सुरक्षा रक्षकाची आपल्याला गरज भासणार आहे. हे एक सतत चालणारे युद्ध आहे, जिथे बॉट्स हुशार होत आहेत आणि त्यांना रोखण्यासाठी कॅप्चा देखील अधिक स्मार्ट होत आहे. त्यामुळे पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्हाला कॅप्चा सोडवावा लागेल, तेव्हा लक्षात ठेवा की ती केवळ एक अडचण नसून, तुमच्या डिजिटल सुरक्षेसाठी उभी केलेली एक मजबूत भिंत आहे.
(आधारित)

-- तुषार भ. कुटे.