'कंट्रोल झेड': चुका सुधारणारी डिजिटल जादू

संगणकाच्या कीबोर्डवर अशा अनेक कळ किंवा 'कीज' असतात, ज्यांच्या वापराने आपली कामे सोपी होतात; परंतु या सर्वांमध्ये एक अशी जोडी आहे जी केवळ काम सोपे करत नाही, तर वापरकर्त्याला मोठ्या संकटातून आणि मनस्तापातून वाचवते. ती जोडी म्हणजे 'कंट्रोल' आणि 'झेड' अर्थात 'Undo' कमांड. आजच्या डिजिटल युगात संगणकावर काम करणाऱ्या प्रत्येकासाठी ही कळ एखाद्या तारणहारासारखी आहे. एखादी चूक झाली की भीती वाटणे स्वाभाविक आहे, पण संगणकाच्या जगात या एका शॉर्टकटमुळे आपण ती चूक काही सेकंदात नाहीशी करून पुन्हा पूर्वस्थितीत येऊ शकतो.

जेव्हा आपण काही लिहित असतो, डिझाइन बनवत असतो किंवा महत्त्वाची आकडेमोड करत असतो, तेव्हा मानवी स्वभावामुळे चुका होणे अटळ असते. जुन्या काळी टाईपरायटरवर काम करताना एखादे अक्षर चुकले तर पूर्ण कागद बदलावा लागे किंवा व्हाईटनरचा वापर करावा लागे. मात्र, संगणकावर काम करताना 'कंट्रोल झेड' हे तंत्रज्ञान आपल्याला आपली चूक दुरुस्त करण्याची संधी देते. कीबोर्डवरील 'Ctrl' हे बटण दाबून धरून 'Z' हे अक्षर दाबले की आपण केलेली शेवटची कृती रद्द होते आणि आपण एक पाऊल मागे जातो. यालाच तांत्रिक भाषेत 'अनडू' (Undo) करणे असे म्हणतात.

या अप्रतिम शोधाचे श्रेय लॅरी टेस्लर या संगणक शास्त्रज्ञाला जाते. १९७० च्या दशकात झेरॉक्स पार्क या संशोधन केंद्रात काम करत असताना त्यांनी 'कट', 'कॉपी', 'पेस्ट' यांसारख्या कमांड्ससोबतच 'अनडू' या संकल्पनेचाही शोध लावला. त्या काळात संगणकावर काम करणे खूप क्लिष्ट होते आणि एखादी चूक झाल्यास पुन्हा पहिल्यापासून सुरुवात करावी लागत असे. टेस्लर यांनी ही गरज ओळखली आणि वापरकर्त्यांना चुका सुधारण्याची संधी मिळावी यासाठी ही कमांड विकसित केली. पुढे ॲपल आणि मायक्रोसॉफ्ट या कंपन्यांनी आपल्या सॉफ्टवेअरमध्ये याचा समावेश केल्यामुळे आज हे बटण जगभरातील प्रत्येक संगणकाचा अविभाज्य भाग बनले आहे.

या कमांडची गंमत अशी आहे की ती केवळ शब्द पुसण्यापुरती मर्यादित नाही. जर तुम्ही चुकून एखादी फाईल डिलीट केली असेल, तर लगेच कंट्रोल झेड दाबल्यास ती फाईल परत येते. फोटोशॉपसारख्या सॉफ्टवेअरमध्ये चित्र काढताना चुकीचा रंग भरला गेला किंवा रेष वाकडी झाली, तरी या कमांडमुळे चित्र पूर्ववत करता येते. थोडक्यात सांगायचे तर, संगणकाच्या मेमरीमध्ये आपण केलेल्या कृतींचा एक क्रम साठवलेला असतो. कंट्रोल झेड दाबल्यावर संगणक त्या क्रमातील शेवटची पायरी विसरतो आणि त्याआधीच्या पायरीवर आपल्याला नेऊन सोडतो.

अनेकदा असेही होते की आपण 'कंट्रोल झेड' दाबून एखादी गोष्ट पुसतो, पण नंतर लक्षात येते की ती गोष्ट बरोबरच होती. अशा वेळी घाबरण्याचे कारण नसते, कारण याला जोडूनच 'कंट्रोल वाय' (Ctrl+Y) म्हणजेच 'रिडू' (Redo) ही कमांड असते. याच्या मदतीने आपण पुसलेली गोष्ट पुन्हा परत आणू शकतो. म्हणजेच चुका सुधारणे आणि सुधारलेल्या चुका पुन्हा तपासणे, या दोन्ही गोष्टींचे स्वातंत्र्य आपल्याला मिळते. यामुळे काम करताना एक प्रकारचा आत्मविश्वास निर्माण होतो आणि नवनवीन प्रयोग करण्याची भीती वाटत नाही.

या 'कंट्रोल झेड'चे तत्त्वज्ञान खूप खोल आहे. वास्तविक आयुष्यात आपण बोललेले शब्द किंवा केलेली कृती मागे घेऊ शकत नाही. एकदा बाण सुटला की तो परत येत नाही, असे आपण म्हणतो. त्यामुळेच खऱ्या आयुष्यात चुकांची किंमत मोजावी लागते. परंतु, डिजिटल जगात ही सुविधा असल्यामुळेच माणसे जास्त सर्जनशील होऊ शकली आहेत. कारण, इथे 'चूक झाली तर काय होईल?' ही भीती उरत नाही. आपण बिनधास्तपणे प्रयोग करू शकतो, कारण आपल्याला माहित असते की एक 'कंट्रोल झेड' आपल्या पाठीशी उभा आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर, 'कंट्रोल झेड' हे केवळ कीबोर्डवरचे एक शॉर्टकट नसून, ते आधुनिक तंत्रज्ञानाने माणसाला दिलेले एक वरदान आहे. जोपर्यंत आपण संगणकावर काम करत आहोत, तोपर्यंत चुका करण्याची मुभा आपल्याला आहे आणि त्या चुकांमधूनच शिकत पुढे जाण्याची संधी ही छोटीशी कळ आपल्याला देत असते. त्यामुळेच संगणक साक्षरतेच्या धड्यात या कमांडला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

--- तुषार भ. कुटे