रा. श्री. मोरवंचीकर

पांडवलेणी मधील भिंतींवर कोरलेली ती गूढ अक्षरे नक्की काय आहेत? याची माहिती मला वीस वर्षांपूर्वी नव्हती. जुन्या काळातली कुठलीशी लिपी आहे आणि लेण्यांविषयी माहिती त्यामध्ये लिहिलेली असावी, असं मला वाटायचं. या लेण्या पांडवांनी अज्ञातवासाच्या काळात बनवल्या होत्या, असे बरेच गैरसमज पसरलेले होते. परंतु कालांतराने या लेण्यांच्या इतिहासाची हळूहळू माहिती होत गेली. सातवाहन काळाचा इतिहास वाचून काढला. त्याकरिता डॉ. रा. श्री. मोरवंचीकर यांचं बऱ्याच वर्षांपूर्वी घेतलेलं "सातवाहनकालीन महाराष्ट्र" हे पुस्तक उपयोगात आलं. २००० वर्षांपूर्वी महाराष्ट्र देशावर राज्य करणारे सातवाहन राजे नक्की कोण होते? त्यांची राज्यपद्धती कशी होती? तसेच त्यांनी महाराष्ट्र सांस्कृतिक कशी घडवली? अशा विविध प्रश्नांची उकल सर्वप्रथम या पुस्तकामुळे मला झाली. कालांतराने सातवाहनांशी संबंधित अनेक पुस्तकांचे वाचन केले. यातून दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या महाराष्ट्राच्या गौरवशाली इतिहासाची माहिती झाली. 
सुदैवाने माझा जन्म जुन्नरचा. जुन्नरच्या परिसरामध्ये सातवाहनांच्या अगणित पाऊलखुणा आजही दिसून येतात. अनेक लेण्या, किल्ले आणि शिलालेख या परिसरामध्ये आहेत. तिथे वावरताना सातवाहन काळाच्या इतिहासाची सखोल ओळख करून घेता आली. शिवाय यामधून प्राचीन महाराष्ट्राच्या इतिहासाचे विविध कंगोरे देखील ध्यानात आले.
हा प्राचीन इतिहास आपल्यासमोर आणण्यासाठी काही मोजक्या इतिहास संशोधकांनी अथक प्रयत्न केले. त्यातीलच एक रा. श्री. मोरवंचीकर होय. त्यांच्या सातवाहनकालीन महाराष्ट्र या पुस्तकामुळे ते माझ्या नेहमीच लक्षात राहिले. दोन दिवसांपूर्वी त्यांचे वयाच्या ८८ व्या वर्षी निधन झाले. इतिहासविश्वाने याची दखल घेतली की नाही हे माहित नाही. परंतु महाराष्ट्राचा प्राचीन इतिहास देशासमोर आणण्याचे त्यांचे महान कार्य इथून पुढे तरी मराठी लोक लक्षात ठेवतील, अशी आशा वाटते.

त्यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली.

-- तुषार भ. कुटे